Het internet werd aanvankelijk gepresenteerd als een open, democratisch en egalitair netwerk waarin kennis en creativiteit vrij konden stromen. De vroege pioniers – hackers, activisten en kunstenaars – zagen het als een ‘commons’, een gedeelde publieke ruimte waarin burgers zelf de richting bepaalden. In de jaren ’90 stond Stikker aan de wieg van De Digitale Stad, een van de eerste publieke internetgemeenschappen, en zag ze van dichtbij hoe het internet evolueerde van een experimentele, gemeenschapsgerichte infrastructuur naar een door grote bedrijven gedomineerd ecosysteem.

In haar boek schetst Stikker een scherpe analyse van deze transformatie. Waar het internet ooit een open netwerk was, is het inmiddels verworden tot een instrument van surveillance, gedragsmanipulatie en machtsconcentratie. Ze beschrijft hoe een handvol technologiebedrijven – Google, Facebook (Meta), Amazon, Apple en Microsoft – een disproportionele invloed heeft gekregen over de informatiestromen en digitale infrastructuur. Dit leidt niet alleen tot economische monopolievorming, maar ook tot een bedreiging van democratische processen, zoals zichtbaar werd in het Cambridge Analytica-schandaal, waarin Facebook-data werden gebruikt om verkiezingen te beïnvloeden.

Feiten en cijfers onderbouwen deze stelling. Google heeft een marktaandeel van 92% in zoekmachines en bepaalt grotendeels welke informatie zichtbaar is op het web. Facebook en Instagram domineren sociale media met miljarden gebruikers en bepalen met algoritmes welke content wel of niet wordt verspreid. Amazon beheert meer dan 40% van de cloudinfrastructuur, waardoor veel overheidsinstellingen en bedrijven afhankelijk zijn van hun servers. Dit betekent dat cruciale digitale infrastructuren in private handen zijn, zonder democratische controle of transparantie over de gebruikte algoritmes.

Het boek legt niet alleen de machtsconcentratie bloot, maar gaat ook in op de gevolgen voor gebruikers. Veel technologiebedrijven hanteren een verdienmodel dat draait om ‘surveillance capitalism’: gratis diensten worden aangeboden in ruil voor gebruikersdata, die vervolgens worden verkocht of gebruikt om gerichte advertenties en gedragsbeïnvloeding toe te passen. Dit leidt tot ‘filterbubbels’, waarin mensen alleen nog content zien die hun bestaande denkbeelden bevestigt, en tot ‘dark patterns’, psychologische trucs in softwareontwerp die mensen onbewust sturen naar bepaalde keuzes, zoals het klikken op advertenties of het accepteren van privacyvoorwaarden.

Naast commerciële surveillance waarschuwt Stikker ook voor de groeiende rol van staten in digitale controle. In China wordt het sociale kredietsysteem ingezet om burgers te monitoren en te disciplineren, terwijl in Westerse democratieën gezichtsherkenning en data-analyse steeds vaker worden ingezet door politie en inlichtingendiensten. Dit roept fundamentele vragen op over privacy, burgerrechten en de balans tussen veiligheid en vrijheid.

Ondanks deze kritische analyse blijft Stikker niet hangen in pessimisme. Ze laat zien dat er alternatieven bestaan en dat het mogelijk is om het internet te ‘repareren’. Ze pleit voor een herwaardering van digitale soevereiniteit, waarbij burgers en overheden meer controle krijgen over hun digitale infrastructuur. Initiatieven zoals Mastodon, een decentraal sociaal netwerk zonder advertenties, en Solid, een door Tim Berners-Lee ontwikkeld systeem voor databeheer waarbij gebruikers zelf bepalen waar hun informatie wordt opgeslagen, tonen aan dat het anders kan. Ook in de hardwaresector zijn er alternatieven, zoals Fairphone, een ethisch geproduceerd en modulair ontworpen smartphone die gebruikers meer controle geeft over hun apparaat.

Regulering speelt een cruciale rol in deze hervorming. In Europa zijn de Digital Services Act (DSA) en de Digital Markets Act (DMA) belangrijke stappen om de macht van Big Tech in te perken en consumenten beter te beschermen. Toch waarschuwt Stikker dat wetgeving alleen niet voldoende is; er is ook een culturele en economische omslag nodig. Publieke waarden moeten centraal staan in technologiebeleid, en er moeten investeringen komen in open-source en non-profit digitale infrastructuren.

Hoewel haar betoog overtuigend is, mist het boek op sommige punten nuance. De macht van Big Tech is groot, maar niet absoluut. Er zijn tegenbewegingen en steeds meer mensen kiezen bewust voor privacyvriendelijke alternatieven. Ook neemt de regulering wereldwijd toe, en wordt de roep om transparantie steeds luider. Tegelijkertijd kan een te sterke staatsregulering ook risico’s met zich meebrengen, zoals we zien in autoritaire regimes waar internetcontrole wordt ingezet om dissidenten te onderdrukken. Een balans tussen regulering, innovatie en burgerparticipatie is noodzakelijk.

De kernboodschap van Het internet is stuk is dat het internet geen vaststaand gegeven is, maar een door mensen gemaakte infrastructuur die ook door mensen kan worden veranderd. De keuzes die we vandaag maken, bepalen of het internet een instrument van controle blijft of weer een ruimte wordt voor democratie, autonomie en publieke innovatie. Stikker roept op tot een breed maatschappelijk debat en actieve betrokkenheid van burgers, beleidsmakers en ontwikkelaars om de digitale toekomst opnieuw vorm te geven. Het is nog niet te laat om het internet te heroveren. Althans, dat is wat ze in 2019 schreef. Ben wel benieuwd of ze er inmiddels nog steeds zo over denkt.