Vanmiddag was ik aanwezig bij de boeklancering ‘HR & Social Media‘ van Diana Russo en Inge Beckers. Social media is binnen organisaties jarenlang vooral een instrument geweest van marketing & communicatie. Het is hoog tijd dat we inzien dat social media veel meer is dan alleen een marketing & communicatie-instrument en dat HR daarin een grote rol kan en moet spelen. Dit boek geeft daarvoor het inzicht en de praktische handvaten.
Diana Russo haalde in haar slotbetoog vanmiddag een prachtige fenomeen aan uit de natuur waar we als organisaties van kunnen leren: een zwerm spreeuwen als voorbeeld voor een wendbare organisatie. Het fenomeen staat ook in het boek (p. 296) en beschreef ze eerder in haar blog Het geheim van wendbaarheid en is meer dan de moeite waard om nog eens goed te lezen en bestuderen.
We kennen het allemaal wel, de soms meer dan duizenden spreeuwen die op een nazomerse avond net voor zonsondergang een prachtig schouwspel laten zien door als één geheel door de lucht te bewegen. Het is vooral fascinerend om te zien hoe snel en wendbaar deze vogels zijn. En hoe zij het voor elkaar krijgen om één geheel te vormen terwijl zij toch met zovelen zijn. Onderzoekers vonden een drietal grondregels voor dit fenomeen. Diana Russo vraagt zich af of deze regels ook voor organisaties gelden? In een tijdperk waar piramidestructuren, hiërarchisch leiderschap en top-down communicatie niet meer lijken te voldoen kunnen wij wellicht iets leren van spreeuwen.
De drie grondregels van een zwerm:
- Vlieg met dezelfde snelheid
Iedere spreeuw binnen de zwerm vliegt met dezelfde snelheid. Dus niet noodzakelijkerwijs allemaal in dezelfde richting, maar wel allemaal even hard. - Sta constant in verbinding met elkaar
Iedere spreeuw zorgt ervoor dat hij in lijn vliegt met de zeven dichtstbijzijnde spreeuwen. Zodoende ontstaat er een hecht netwerk waarbinnen informatie razendsnel en met minimaal signaalverlies wordt doorgegeven. - Ontwijk mogelijk gevaar onmiddellijk
Zodra er gevaar of een verandering in de omgeving wordt waargenomen, reageren de spreeuwen onmiddellijk hierop door van richting te veranderen.
Deze gelijke vliegsnelheid, razendsnelle en zorgvuldige overdracht van informatie en alertheid op de omgeving, maakt dat de zwerm speeuwen als geheel snel kan reageren en naar het lijkt gelijktijdig wendt bij dreiging of verandering. Daarbij lijkt er geen zichtbare leider of centrale regie aan te pas te komen. Wat kunnen organisaties hier van leren? Hoe zorgen we er voor dat medewerkers met dezelfde snelheid vliegen? Hoe zorgen we voor effectieve en efficienten communicatie binnen een organisatie? En hoe kunnen we als organisatie snel reageren op veranderingen in de markt? En vooral ook, welke rol kan sociale media daarin spelen?
12 reacties
Mooiste video met zwerm spreeuwen blijft deze uit de UK:
Boeiende vergelijking. Ik vind deze vergelijking misschien nog wel mooier dan die van de olietanker en de speedboten.
Ik denk zelfs dat de zwerm-vergelijking nog wel op meer vlakken opgaat. Hoewel de stelling van de snelheid (ze vliegen allemaal even hard) volgens mij niet juist is (in een bocht moeten de buitenste spreeuwen sneller vliegen dan de binnenste) gaat dit punt wel op. Afwisselend moet je in een organisatie soms iets harder of minder hard werken dan collega’s. Maar allemaal in dezelfde cadans en met hetzelfde doel.
En misschien erg cru, maar vogels die het niet aankunnen komen aan de rand van de zwerm terecht en zijn het eerste de prooi voor roofdieren. Ook dat zou voor organisaties zo maar eens op kunnen gaan…
@Harro dank voor je reactie. Ik ben zelf ook nog op zoek gegaan naar de bewijsvoering van de drie grondregels. De tweede dat iedere spreeuw ervoor zorgt dat hij in lijn vliegt met de zeven dichtstbijzijnde spreeuwen heb ik inmiddels een bron van. Vwb de andere twee moet ik het voorlopig doen met de blog van Diana (en anderen die dezelfde drie grondregels noemen). Ik blijf zoeken!
Maar eens, de vergelijking met organisaties is prachtig. Weet niet of je het boek De kracht van de zwerm van Jaap van Ginneken kent? Absolute aanrader, staan nog veel meer vergelijkingen in met de natuur!
Starling Flock Networks Manage Uncertainty in Consensus at Low Cost:
https://journals.plos.org/ploscompbiol/article?id=10.1371/journal.pcbi.1002894
Wat een geweldige foto van James Crombie:
Koert van Mensvoort: “Thousands of starlings fly together to make an enormous bird. Billions of humans fly together to shape humanity. Where shall we fly?”
De schoonheid van een zwerm spreeuwen – Søren Solkær in The New York Times:
https://www.nytimes.com/2022/04/04/travel/starling-murmurations.html
Secrets of Schooling:
Zwerm spreeuwen in Rome. Fragment uit BBC-documentaire ‘Planet Earth 2 (2016) dat werd getoond tijdens expo ‘Das zerbrechliche Paradies’ in Gasometer Oberhausen.
https://www.gasometer.de/nl/tentoonstellingen/das-zerbrechliche-paradies
Het groepsgedrag van mensen op sociale media blijkt sterk te lijken op hoe zwermen in de natuur functioneren. Van online-activisme tot meutevorming: er zijn overeenkomsten met spreeuwenzwermen en mierenkolonies.
https://www.noemamag.com/how-online-mobs-act-like-flocks-of-birds/
Wouter van Noort deelde op LinkedIn een reflectie over spreeuwenzwermen. De vormen die ontstaan, zo schrijft hij, zijn niet het resultaat van centrale sturing, maar van de interacties tussen individuele vogels. Dit fenomeen, bekend als emergentie, is volgens hem een krachtige metafoor om anders naar ons brein te kijken: niet als een machine met vaste bedrading, maar als een dynamisch netwerk waarin patronen spontaan ontstaan.
https://www.linkedin.com/posts/woutervannoort_niet-normaal-mooi-die-spreeuwenzwermen-ugcPost-7377760258821132288-cIB4/
Hij verwijst naar het essay The Entangled Brain van neurowetenschapper Luiz Pessoa op Aeon, waarin dit idee verder wordt uitgewerkt.
https://aeon.co/essays/how-the-human-brain-is-like-a-murmuration-of-starlings
Pessoa beschrijft hoe de klassieke neurowetenschap het brein probeerde te ontleden in afzonderlijke gebieden met specifieke functies. Sinds de vroege 20e eeuw werden kaarten van de hersenschors gemaakt, zoals die van Korbinian Brodmann, waarin elk gebied een specifieke taak kreeg toebedeeld. Hoewel deze aanpak veel inzicht opleverde, blijkt dat functies niet strikt te koppelen zijn aan één hersengebied. Hersenonderzoek laat zien dat dezelfde regio’s in verschillende contexten aan uiteenlopende processen meedoen. Functies ontstaan uit tijdelijke samenwerkingsverbanden van neuronen die over meerdere hersengebieden verspreid zijn. Pessoa noemt dit het entangled brain: een brein waarin functies voortkomen uit de interactie van overlappende, dynamische netwerken.
Een krachtig beeld dat hij gebruikt is de vergelijking met een orkest: een viool kan in het ene muziekstuk meespelen met de strijkers, en in het volgende deel tijdelijk aansluiten bij de houtblazers. Zo kunnen hersengebieden zich steeds opnieuw organiseren in nieuwe patronen, afhankelijk van wat we waarnemen, voelen of doen. Ook verwijst Pessoa naar markten en taal als voorbeelden van emergentie: de prijs van een aandeel of het ontstaan van een nieuw woord is het resultaat van talloze kleine interacties, zonder centrale regie.
Het essay benadrukt dat mentale processen, inclusief stoornissen zoals angst of depressie, niet te herleiden zijn tot één ‘defect’ in een specifiek hersengebied. Het zijn systeemverschijnselen, waarbij meerdere circuits tegelijk betrokken zijn. Daarom moeten we oppassen met te eenvoudige verklaringen en behandelingen die één oorzaak aanpakken.
De belangrijkste les uit zowel Van Noorts bericht als Pessoa’s essay is dat we het brein – en bij uitbreiding organisaties en samenlevingen – beter kunnen zien als complexe, adaptieve systemen. Dit vraagt om een andere manier van kijken: minder focus op afzonderlijke onderdelen, meer aandacht voor de interacties en de condities waaronder nieuwe patronen kunnen ontstaan. Voor leiderschap en beleid betekent dit minder nadruk op controle en meer op het creëren van contexten die gewenste dynamiek mogelijk maken. Het denken in termen van zwermen en netwerken helpt ons begrijpen hoe verandering kan ontstaan zonder centrale regie.
Prachtige video (en beschrijving) van Rik van der Linden:
https://www.linkedin.com/posts/rikvdlinden_het-is-weer-tijd-voor-deze-spreeuwenzwerm-activity-7394322699759697920–uNt/
In 2022 was ik bij Kinderdijk in de hoop een zwerm vast te leggen voor de documentaire ‘Het Voedsel van Hier’. Wat me tijdens deze magische avond het meest trof was dat groepjes spreeuwen tegelijk van alle kanten aan kwamen vliegen en zich bij de uitdijende zwerm voegden. De afstemming is fenomenaal. Iedere spreeuw baseert zijn bewegingen op de zeven spreeuwen om hem heen en oefenen zo allemaal invloed uit op het grote geheel.
Het moest een metafoor zijn voor hoe we in een tijd van transitie aansluiting vinden bij elkaar en in beweging zoeken naar nieuwe vormen van samenleven.