Hoe kan digitalisering bijdragen aan een duurzame samenleving?

door Marco Derksen op 30 april 2022

Op het gebied van verduurzaming kan digitalisering een grote bijdrage leveren. Het verband tussen die twee wordt echter te weinig gezien, stelde de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (Rli) begin vorig jaar in het rapport Digitaal duurzaam. De overheid heeft bij digitaliseringsvraagstukken wel aandacht voor eerlijke concurrentie en de positie van de burger, maar stelt geen duurzame kaders aan digitalisering. Tegelijk is in het verduurzamingsbeleid nauwelijks oog voor nieuwe (digitale) spelers, met name op het gebied van dienstverlening. De Rli pleit ervoor, duurzaamheid en digitalisering als twee verweven opgaven te zien, een twin challenge, twin transition of twin transformation zoals de Europese commissie het benoemd in de European Green Digital Coalition (EGDC).

De overheid kan in de ‘gedigitaliseerde leefomgeving’ veel meer sturen op duurzaamheid. In deze blog de samenvatting van Rli, aangevuld met verwijzingen naar gerelateerde publicaties.

Digitalisering en duurzaamheid

Nederland staat voor een aantal forse duurzaamheidsopgaven, onder meer op het gebied van energie, mobiliteit en verbruik van grondstoffen. Bij de aanpak van deze opgaven is het opvallend dat er relatief weinig aandacht is voor de samenhang tussen de duurzaamheidstransities en de verregaande digitalisering van de leefomgeving. In ons streven naar een duurzame leefomgeving is overheidssturing op digitalisering volgens de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (Rli) onontbeerlijk, omdat de fysieke leefomgeving tegenwoordig onlosmakelijk verbonden is met de digitale wereld. De Europese Unie noemt de transitie naar een duurzame samenleving en digitalisering niet voor niets een twin challenge.

In navolging van de Duitse adviesraad WBGU (Wisschenschaftlicher Beirat der Bundesregierung Globale Umweltveränderungen) ziet de Rli twee kanten aan deze samenhang tussen digitalisering en duurzaamheid. Aan de ene kant kunnen data en digitale technologieën gericht worden ingezet om duurzaamheid te bevorderen. Daarvoor is het wel nodig dat de juiste data worden verzameld en ook (kunnen) worden gedeeld. Aan de andere kant verandert onze samenleving door digitalisering en dat heeft gevolgen voor duurzaamheid. Onder invloed van digitalisering verandert de manier waarop we reizen, werken, wonen, recreëren en zelfs hoe we naar de wereld kijken. Maar dat leidt niet vanzelfsprekend tot meer duurzaamheid. Integendeel, sommige digitale verworvenheden kunnen leiden tot meer consumptie, een groei van de grondstofintensieve industrie en een toename van broeikasgassen.

Onvoldoende beleidsaandacht voor de relatie tussen digitalisering en duurzaamheid

In het overheidsbeleid gaat veel aandacht uit naar de economische kansen die digitalisering brengt. Dat gaat steeds meer gepaard met het besef dat de digitale economie zich anders ontwikkelt dan de ‘analoge’ economie. Het beleid heeft steeds meer aandacht voor het waarborgen van eerlijke concurrentie en het beschermen van de rechten van burgers. Het beleid stelt echter geen kaders voor digitalisering vanuit de duurzaamheidsopgaven, zo constateert de Rli in dit advies.

Omgekeerd richt het duurzaamheidsbeleid van de overheid zich nog nauwelijks op de digitale wereld. De Rli vindt dat de wet- en regelgeving, de financiële prikkels en het toezicht in het kader van het duurzaamheidsbeleid zich te veel rechtstreeks richten op activiteiten en gevestigde partijen in de leefomgeving. Duurzaamheidsbeleid moet zich ook richten op nieuwe partijen, die zich bezighouden met de exploitatie van digitale platformen, dataverzameling of digitale dienstverlening.

Digitale platformen hebben een spilfunctie in de leefomgeving

Digitale platformen verbinden vraag naar en aanbod van goederen, diensten, informatie of kennis met elkaar. Deze platformen bepalen in toenemende mate regels voor het marktverkeer in de leefomgeving. Ze zijn daardoor steeds bepalender voor de interacties die plaatsvinden en de diensten die worden geleverd. De Rli constateert dat digitale platformen door deze spilfunctie enerzijds effect hebben op de kwaliteit van de leefomgeving, anderzijds aanknopingspunten bieden om de verduurzaming van de samenleving te bevorderen. Of het nu gaat om het aanbieden of afnemen van energie, reizen of consumentengoederen, digitale platformen zijn vrijwel onmisbaar en bepalen meer en meer de voorwaarden voor het gebruik van de leefomgeving. In het mededingingsbeleid van de overheid wordt de centrale positie van digitale platformen erkend, maar in het duurzaamheidsbeleid vooralsnog niet.

Kennistekort bij overheden

Om effectief vanuit duurzaamheidsoogpunt te kunnen sturen op digitalisering is diepgaande kennis nodig van het digitale domein. Daarbij gaat het om technische kennis, maar ook om kennis van de werking van digitale markten. Overheden die betrokken zijn bij de duurzaamheidstransities hebben dat soort kennis doorgaans nog onvoldoende in huis, of de kennis is alleen versnipperd aanwezig in de organisatie.

Aanbevelingen aan de overheid

De Rli concludeert dat de rijksoverheid – waar mogelijk in samenwerking met de Europese Unie – de duurzaamheidsopgaven waar Nederland voor staat moet meenemen in haar digitaliseringsbeleid. De digitalisering van de samenleving gaat immers om veel meer dan alleen economische kansen en burgerrechten. Andersom zou de overheid in haar duurzaamheidsbeleid het potentieel van digitale technologie zo goed mogelijk moeten benutten. Daarvoor is een nieuwe blik op de leefomgeving nodig: niet alleen kijken naar wat er in de fysieke omgeving zelf gebeurt, maar ook naar de digitale wereld die daar achter ligt. Actieve overheidssturing op deze digitale aspecten van de leefomgeving is noodzakelijk om de samenleving te verduurzamen.

De Rli doet in dit advies zes aanbevelingen aan de overheid om te sturen op de gedigitaliseerde leefomgeving met het oog op duurzaamheid. Daarnaast beveelt de raad drie interventies in de overheidsorganisatie aan, die nodig zijn om de voorgestelde sturing succesvol aan te pakken.

Samengevat luiden de aanbevelingen als volgt:

  1. Stimuleer digitale alternatieven voor vervuilende activiteiten.
  2. Zorg dat er standaarden worden ontwikkeld voor de omgang met data die relevant zijn voor duurzaamheid van de samenleving.
  3. Stel eisen en randvoorwaarden aan digitale platformen om te sturen op duurzaamheid.
  4. Maak gebruik van het mededingingsrecht om de duurzaamheidsconsequenties van platformbedrijven te beoordelen.
  5. Voer experimenten uit waarin duurzaamheidseffecten verrekend worden via digitale platformen.
  6. Stel eisen aan de omgang van dienstverleners en uitvoerende partijen met de data die zij vergaren en stimuleer duurzame digitale ontwikkelingen.
  7. Ontwikkel gedeelde deskundigheid over digitalisering bij overheden.
  8. Ontwikkel werkwijzen om met beleid en regelgeving snel op digitale ontwikkelingen te kunnen inspelen.
  9. Zorg voor krachtig toezicht op digitalisering in de leefomgeving.

De Rli organiseerde samen met de CityDeal ‘Een slimme stad, zo doe je dat’ en de Future City Foundation op 20 april 2021, een webinar over de betekenis van digitalisering voor de duurzaamheid van de stad van de toekomst waarin een presentatie van het Rli advies ‘Digitaal duurzaam’ door Pieter Hooimeijer (voormalig lid Rli en voorzitter van de commissie die het advies voorbereidde) en een bijdrage van Jan Willem Wesselink (programmamanager CityDeal) over hoe je een slimme stad van de toekomst bestuurt.

Kabinetsreactie op advies ‘Digitaal duurzaam’

Op 21 december 2021 stuurde staatssecretaris Steven van Weyenberg van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) de kabinetsreactie op het advies ‘Digitaal Duurzaam’ naar de Tweede Kamer.

Het advies omvat volgens de kabinetsreactie veel aanknopingspunten voor een volgend kabinet om verdere beleidsinvulling te geven aan de relatie tussen digitalisering en duurzaamheid. Daarnaast ziet het kabinet verschillende elementen en aanbevelingen in het advies die om stevig ingrijpen in de markt vragen, zoals bij digitale platforms. Dat wringt mogelijk met andere (publieke) belangen, zoals vrijheid van ondernemerschap en vrije markt- en prijszetting. Verdere besluitvorming hieromtrent is aan een volgend kabinet. De boodschap van de Rli is niettemin helder: de overheid wordt geadviseerd digitale technologie en data zelf vaker in te zetten in haar duurzaamheidsbeleid en dient er in haar digitaliseringsbeleid voor te zorgen dat digitalisering van de samenleving duurzaam is. Daarbij moeten overheidsorganisaties zich beter voorbereiden op digitale ontwikkelingen. De relatie tussen digitalisering en duurzaamheid is met dit advies scherper op het netvlies van het kabinet gekomen.

In zijn reactie gaat het kabinet uitgebreid in op de afzonderlijke aanbevelingen en deelt deze op in aanbevelingen die direct relevant en bruikbaar zijn en in verreikende aanbevelingen die een nadere beschouwing vragen, of internationale afstemming om in te schatten of verdere actie mogelijk en wenselijk is.

De kansen en schaduwkanten van digitalisering

Ook de Sociaal-Economische Raad (SER) besteedt in het SER-magazine aandacht aan het Rli-advies ‘Digitaal duurzaam’. Aan het woord komen Anna Gerbrandy (hoogleraar mededingingsrecht UU en SER-kroonlid), Carine van Oosteren (senior beleidsmedewerker SER) en Joost Farwerck (ceo en bestuursvoorzitter KPN).

Farwerck heeft bij KPN digitalisering en verduurzaming de afgelopen jaren al gelijk op zien gaan. “Het dataverbruik van onze klanten verdubbelt elk jaar. We hebben steeds grotere netwerken en datacenters nodig. Toch weten we in diezelfde slag het energieverbruik omlaag te krijgen. We dwingen onze leveranciers ook om energiezuiniger te zijn. Daarnaast gebruiken we steeds meer groene energie, bijvoorbeeld van windparken, en we doen meer met restwarmte.”

Anna Gerbrandy ziet hoe digitale toepassingen kunnen bijdragen aan verduurzaming. “Denk aan precisielandbouw, waarbij je bijvoorbeeld met een drone heel precies meet waar welke voedingsstoffen nodig zijn en dus niets verspilt. Digitalisering kan ook bijdragen aan duurzamer bouwen en wonen. Oog voor de samenhang tussen digitalisering en verduurzaming is heel belangrijk.”

Het gedrag van de mens blijft een complexe factor, vindt Farwerck. “In het begin van de coronacrisis hadden we ineens geen files meer, de natuur ontplooide zich, iedereen werd digitaal. Het leek een grote, duurzame sprong vooruit. Maar inmiddels staan we weer gewoon in de file. Digitalisering kán bijdragen aan verduurzaming, maar het is wel een keuze die we als mensen moeten maken.”

Bronnen:

15 reacties

De afgelopen decennia is energie-efficiëntie van digitale infrastructuur al drastisch verbeterd. Toch lijkt dit niet voldoende om de oplopende vraag bij te houden. De groeiende energiebehoefte van ICT speelt vooral een belangrijke rol in Nederland: een centrale Europese data-hub, geconcentreerd in een betrekkelijk klein geografisch gebied. Steeds groter wordende datacenters zijn steeds moeilijker inpasbaar in het energie- en ruimtelijke systeem. De transitie naar een duurzame digitale infrastructuur moet worden versneld. Dit is het doel van het Lower Energy Acceleration Program (LEAP).

LEAP vormt een community voor inspiratie, bewustwording en kennisdeling dat vanuit een ‘Coalition of the Willing’ werkt aan verdere ontwikkeling, testen van nieuwe oplossingen in pilots en demonstraties. Daarnaast staan slimme (circulaire) inkoopvoorwaarden en –methoden centraal. In een ‘open datalab’ testen en valideren de deelnemende organisaties op energie- en materiaalgebruik, ten behoeve van kennisdeling, aanpassing en implementatie.

Beantwoord

Nog even terug naar de ontwikkelingen in Europa en dan met name de European Green Digital Coalition (EGDC). Afgelopen maand heeft de Europese Commissie samen met partnerorganisaties het Destination Earth-initiatief gelanceerd om de klimaatverandering tegen te gaan. Het doel is om een ​​zeer nauwkeurig digitaal model van de aarde te ontwikkelen, ondersteund met een initieel bedrag van 150 miljoen euro uit het Digitaal Europa-programma. Destination Earth zal uiteindelijk moeten leiden naar een digitale tweeling van de aarde waarmee overheden en andere organisaties de klimaatverandering kunnen monitoren, voorspellen en scenario’s kunnen ontwikkelen voor meer duurzame ontwikkelingen.

Het is mij nog niet helemaal duidelijk welke rol de Nederlandse overheid of Nederlandse organisaties hebben in dit Destination Earth-initiatief. Iemand?

Beantwoord

Profielfoto
Hermannus op schreef:

Mooie voorbeelden van positieve effecten. Tegelijk laat diezelfde corona crisis zien dat online ook een negatieve keerzijde op duurzaamheid heeft qua vervoer van aankopen. Wanneer wij die negatieve effecten (op micro niveau bezorgen, verpakkingen etc) willen voorkomen, vraagt dat een cultuuromslag in hoe wij omgaan met dienstverlening achter de digitalisering

Beantwoord

Absoluut mee eens Hermannus; heb jij daar wellicht een goede publicatie over dat ik kan meenemen in mijn overzicht?

Beantwoord

Ik heb in mijn blogs al eens vaker verwezen naar het werk van Carlota Perez die in haar visie op de digitale transformatie al vanaf begin van deze eeuw aangeeft dat die transformatie ons leidt of zou moeten leiden naar een duurzamere samenleving. Een van haar laatste webinars:

Beantwoord

Ook aardig om eens te kijken hoe onze zuiderburen hiermee omgaan. Op 23 november 2021 organiseerden VLEVA en het departement Kanselarij en Buitenlandse Zaken van de Vlaamse overheid (DKBUZA) in opdracht van Minister-president Jan Jambon een participatief stakeholderevent in het kader van de Conferentie over de Toekomst van Europa. Bedoeling van de Conferentie was om stakeholders meer te betrekken bij het vormgeven van de Europese ambities en het Europees beleid. Aanbevelingen uit het Vlaamse middenveld voor een digitale en groene transformatie tijdens het EU-Toekomstconferentie:

Beantwoord

In deze conferentie vanaf 9:20 een toelichting bij het thema ‘twin transition’ door de Nederlander Eddy Hartog (DG CNECT, Europese Commissie). Heeft hij zijn verhaal in Nederland ook al gedeeld?

Beantwoord

Beantwoord

In maart was er een interessant Help-mee-de-digitale-afvalberg-te-verkleinen (pdf) in het Haarlems Dagblad . De digitale overconsumptie en verslaving moet aangepakt worden, want het schaadt niet alleen de samenleving, maar ook de planeet. Regeringen moeten ingrijpen, maar ook op het persoonlijke vlak is veel winst te boeken aldus de Ier Gerry McGovern, schrijver van het boek ’World Wide Waste’.

Beantwoord

Mooi concreet voorbeeld via Jeroen Bartelse is Land Life Company. Een organisatie dat van van elke boom die ze planten gps + aanvullende data vastleggen en zo gegevens hebben over miljoenen bomen over de hele wereld. Door het planten van bomen – juiste boom op de juiste plaats – wordt direct opwarming van de aarde tegen gegaan. Daarnaast komt er door gericht planten van bomen meer biodiversiteit en omdat meestal de lokale bevolking voor het bos zorgt worden zij er ook beter van.

Beantwoord

Beantwoord

Beantwoord

Profielfoto
Rogier Schmit op schreef:

Mooi dat hier meer aandacht voor komt! Wat ik nog mis in de uitgebreide lijst van aanbevelingen is duurzaam digitaal design en de impact van apps en sites zelf op het klimaat. Met duurzame hosting, kleurgebruik van ons design, gebruik van image technieken en de laadtijd van sites maken een wereld van verschil in energieverbruik, waar de digitale wereld nog veel te verbeteren heeft. Op sites als ecograder.com of websitecarbon.com

vind je volop aanbevelingen en tips.

Beantwoord

PAL-lezing bij Provincie Zuid-Holland over de digitalisering in de fysieke leefomgeving waar Pieter Hooimeijer “Digitaal duurzaam” van Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (Rli) toelicht (binnenkort terug te kijken):

Beantwoord

Beantwoord

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

Laatste blogs

Bekijk alle blogs (821)
Contact