Floris Alkemade schreef zijn essay ‘De toekomst van Nederland. De kunst van richting te veranderen’ in een periode waarin klimaatverandering, verlies aan biodiversiteit, woningnood, vergrijzing en digitalisering steeds duidelijker voelbaar werden. Kort daarna liet de coronacrisis zien hoe kwetsbaar, maar ook hoe veranderbaar onze samenleving is. De centrale vraag die als een rode draad door zijn boek en lezingen loopt, luidt: zijn we sterk genoeg voor onze tijd? En daarmee samenhangend: welke kant gaan we op en wie willen we zijn?

Het boek bestaat uit drie delen die logisch op elkaar voortbouwen:

DEEL I: DE VERHALEN

In het eerste deel onderzoekt Alkemade hoe wij kijken en denken. Hij maakt duidelijk dat er geen volledig objectieve blik bestaat. We zien de wereld nooit zonder interpretatie; onze waarneming wordt gevormd door overtuigingen, verwachtingen en verhalen. Als voorbeeld verwijst hij naar de Amerikaanse astronoom Percival Lowell. Begin twintigste eeuw meende Lowell structuren op Venus te zien. Later bleek dat hij waarschijnlijk de reflectie van zijn eigen bloedvaten op het netvlies had waargenomen. Wat hij zag, was geen objectieve werkelijkheid, maar een projectie van zichzelf. Dat sluit aan bij de bekende uitspraak van Alfred Korzybski: “De kaart is niet het gebied.” Volgens Alkemade geldt dit ook voor maatschappelijke verhalen. De manier waarop wij de wereld begrijpen, hangt samen met het verhaal dat wij onszelf vertellen.

Die projectie werkt niet alleen door in onze waarneming, maar ook in onze morele positie. Alkemade illustreert dat met een persoonlijk voorbeeld uit zijn studententijd. Zijn huisbaas, die worstelde met alcoholisme, brak regelmatig in om bier en geld mee te nemen, maar liet telkens een briefje achter met een verklaring waarom het eigenlijk begrijpelijk was wat hij had gedaan. Die voortdurende rechtvaardiging van gedrag dat men diep vanbinnen als onjuist herkent, gebruikt Alkemade als metafoor voor onze omgang met klimaatverandering. We weten dat onze manier van leven grenzen overschrijdt, maar beschikken over een bijna onuitputtelijk arsenaal aan verhalen om echte verandering uit te stellen.

Alkemade gebruikt de klassieke vier elementen, aarde, water, lucht en vuur, om te laten zien waar het fundamenteel misgaat. De bodem raakt uitgeput, de waterkwaliteit staat onder druk, de lucht warmt op en onze energievoorziening is nog sterk afhankelijk van fossiele brandstoffen. Daarmee draait hij het perspectief om: niet de natuur vormt de bedreiging voor ons, maar wij zijn een bedreiging geworden voor de elementen zelf. Onze manier van leven gaat, in zijn woorden, “ten koste van onvervangbare schoonheid”.

Naast deze natuurlijke elementen onderscheidt hij vier maatschappelijke krachten die bepalen hoe wij reageren: de burger, de markt, de overheid en kunst en wetenschap. Waar de elementen zichtbaar maken wat er fysiek gebeurt, bepalen deze krachten of en hoe wij daaraan richting geven. In zijn analyse zoekt de burger comfort, denkt de markt vaak in kortetermijnrendement en opereert de overheid binnen politieke cycli. Kunst en wetenschap nemen een bijzondere positie in, omdat zij bestaande aannames kunnen bevragen en nieuwe mogelijkheden zichtbaar maken.

Naast de vier klassieke elementen spreekt Alkemade impliciet ook over een vijfde element: beweging. Dat vijfde element staat voor het vermogen van mensen om richting te veranderen. Waar aarde, water, lucht en vuur laten zien wat er misgaat, vertegenwoordigt het vijfde element de mogelijkheid om bij te sturen. Het verwijst naar verbeeldingskracht, moreel onderscheidingsvermogen en verantwoordelijkheid. Zonder dat vijfde element zouden we slechts toeschouwer zijn van systeemveranderingen. Met dat vijfde element worden we actor.

DEEL II: DE BEWEGING

In het tweede deel verschuift het perspectief. De wereld verandert ondertussen al ingrijpend, ongeacht hoe wij ernaar kijken. Klimaatverandering, digitalisering en demografische verschuivingen zijn geen meningen, maar ontwikkelingen die zich voltrekken. De concentratie van CO₂ in de atmosfeer is sinds de industriële revolutie met ruim 40 procent gestegen ten opzichte van het pre-industriële niveau. Volgens internationale prognoses zullen honderden miljoenen mensen in laaggelegen kustgebieden wonen die risico lopen op overstromingen, terwijl een groot deel van de wereldsteden aan zee ligt. Deze cijfers illustreren dat fysieke grenzen een steeds nadrukkelijker rol spelen in onze toekomst.

Digitalisering vormt een extra laag in deze verandering. Digitale technologie beïnvloedt niet alleen economie en communicatie, maar ook hoe wij denken en beslissen. Van de ongeveer duizend minuten die mensen per dag wakker zijn, besteden velen een aanzienlijk deel aan schermen. Volgens door hem aangehaalde cijfers loopt dat bij Amerikaanse volwassenen op tot gemiddeld circa 640 minuten per dag. Daarmee is een virtuele wereld ontstaan die een groot beslag legt op onze aandacht. Toch geeft technologie zelf geen richting. “Techniek volgt op verbeelding, niet andersom”, stelt Alkemade. De Nederlandse strijd tegen het water begon niet met dijken, maar met het idee dat de zee kon worden teruggedrongen.

DEEL III: DE MISSING LINK

In het derde deel zoekt hij naar de stap van inzicht naar actie. Hij verwijst naar het verhaal van de Hadza, een jager-verzamelaarsvolk in Tanzania. Wanneer zij in onbekend gebied naar voedsel zoeken, lopen zij geen rechte lijn, maar volgen zij een patroon van voortdurende koerswijzigingen. Dit zogenoemde survival pattern laat zien dat flexibiliteit noodzakelijk is wanneer het eindpunt onzeker is. Zoals Alkemade het formuleert: als je precies weet waar punt B ligt, kun je een rechte lijn van A naar B trekken. Maar als je niet weet waar B ligt, is een rechte lijn geen teken van doelgerichtheid, maar van schijnzekerheid. Verandering vraagt dus om het vermogen om bij te sturen.

In Zomergasten zei hij: “Evolutie kent maar één richting: vooruit.” Richting ontstaat volgens hem wanneer we afscheid durven nemen van nostalgie, verantwoordelijkheid nemen voor het collectieve belang en onze verbeeldingskracht serieus nemen. In gesprekken benadrukt hij dat een verlangen naar het verleden ons niet zal redden; we zullen moeten leren verlangen naar de toekomst. Terugverlangen naar een wereld die niet meer bestaat, biedt geen oplossing voor hedendaagse systeemvragen.

Kunst en wetenschap spelen hierin een sleutelrol. Wetenschappers moeten blijven twijfelen aan wat zij zeker denken te weten; kunstenaars en ontwerpers moeten juist met overtuiging werken aan wat nog niet zeker is. De combinatie van kritisch denken en verbeeldingskracht maakt nieuwe toekomstbeelden mogelijk.

Alkemade benadrukt ook de sociale dimensie van verandering. In Nederland bestaat inmiddels ongeveer 40 procent van de huishoudens uit één persoon en voelt een aanzienlijk deel van de bevolking zich ernstig eenzaam. In sommige steden verschilt de levensverwachting tussen wijken met meerdere jaren. Volgens Alkemade hangen ruimtelijke inrichting, sociale samenhang en gezondheid nauw met elkaar samen. Daarom zegt hij: “Bouw geen woningen, bouw gemeenschappen.” De woningopgave moet volgens hem niet alleen over aantallen gaan, maar ook over de kwaliteit van samenleven. Hoe wij de publieke ruimte organiseren, open of afgesloten, uitnodigend of afwerend, laat zien hoeveel vertrouwen wij in elkaar hebben.

Bij zijn afscheid als Rijksbouwmeester benadrukte hij dat verbeeldingskracht een publieke opdracht is. “Dromen zijn geen bedrog, maar het begin van een verantwoordelijkheid die je voelt.” Verbeelding moet worden verbonden met bestuurlijke verantwoordelijkheid. Hij onderstreepte ook het belang van onafhankelijkheid in publieke functies: kwaliteit en langetermijnbelang vragen soms om afstand tot politieke druk. Solidariteit definieerde hij als “het eens zijn met mensen die je niet kent”. Zonder een eerlijke verdeling van lasten zal verandering volgens hem niet slagen.

De onderliggende vraag blijft daarmee staan: wat wordt ons toekomstverhaal voor Nederland en voor de wereld?

Niet de wereld bepaalt wie wij zijn; met onze verhalen geven wij vorm aan de wereld. Verandering is onvermijdelijk, maar de richting is een keuze. Nederland is klein in omvang, maar beschikt over kennis en organisatievermogen. Dat brengt verantwoordelijkheid met zich mee.

Volgens Alkemade is angst geen duurzame motor voor verandering. Verlangen naar een betere toekomst werkt sterker. De kunst van richting te veranderen betekent daarom niet willekeurig afwijken van de koers, maar bewust kiezen welke waarden leidend zijn.

Als beeld voor die houding gebruikt Alkemade de Japanse kunst van kintsugi, waarbij gebroken keramiek met goud wordt hersteld. De breuk wordt niet verborgen, maar zichtbaar gemaakt als onderdeel van de identiteit. Zo moeten ook maatschappelijke crises worden benaderd: niet als iets dat zo snel mogelijk moet worden weggepoetst, maar als een moment waarop zichtbaar wordt wie wij zijn en wie wij willen worden. Niet de catastrofe zelf bepaalt de geschiedenis, maar onze reactie erop.

Uiteindelijk keert zijn centrale vraag terug: zijn wij bereid sterk genoeg te zijn voor onze eigen tijd?

Volgens Alkemade gaat die vraag minder over wat we technisch kunnen en meer over wat we moreel willen. We beschikken over kennis, technologie en goed georganiseerde instituties. Maar welvaart krijgt pas betekenis wanneer zij gepaard gaat met kennis van goed en kwaad, met het vermogen moreel onderscheid te maken en verantwoordelijkheid te nemen voor de gevolgen van onze keuzes. De echte uitdaging ligt elders: durven we afscheid te nemen van een verleden dat niet meer terugkomt, accepteren we dat onze manier van leven grenzen heeft en zijn we bereid de lasten van verandering eerlijk te verdelen? Sterk genoeg zijn betekent erkennen dat verandering onvermijdelijk is, onder ogen zien dat onze keuzes gevolgen hebben en verantwoordelijkheid nemen voor mensen die we niet kennen en voor generaties na ons. Die bereidheid lijkt toe te nemen, maar is nog broos. Zij beweegt heen en weer tussen urgentie en ontkenning, tussen solidariteit en eigenbelang. Alkemade laat de vraag daarom bewust open, als uitnodiging om zelf positie te kiezen.

Bronnen

• Alkemade, F. (2020, 4 juni). De kunst van richting te veranderen [CASA-college, lezing]. CASA Arnhem.
• Alkemade, F. (2021, 18 juli). Zomergasten [Televisie-uitzending]. VPRO.
• Derksen, M. (2021, 23 juli). Floris Alkemade over de kunst om van richting te veranderen. Koneksa Mondo.
• Alkemade, F. (2021, 9 september). Slotwoorden bij afscheid als Rijksbouwmeester en voorzitter College van Rijksadviseurs [Toespraak]. De Balie, Amsterdam.
• Derksen, M. (2021, 21 oktober). Het labyrint: De kunst van richting te veranderen. Koneksa Mondo.
• Alkemade, F. (2022, 11 mei). Floris Alkemade in Ongelooflijke Podcast [Podcastaflevering]. In D. Boogerd (Host), De Ongelooflijke Podcast. EO, NPO Radio 1.
• Alkemade, F. (2022, 14 juni). Metamorphosis [Keynotelezing]. ViNT Symposium 2022.
• Derksen, M. (2022, 24 juni). Floris Alkemade over de noodzakelijke metamorfose van de samenleving. Koneksa Mondo.
• Alkemade, F. (2024, 25 juni). Richting geven in donkere tijden [Keynotelezing]. VNG-jaarcongres, Vereniging van Nederlandse Gemeenten.