In essentie ging het gesprek over de vraag wat we eigenlijk verstaan onder democratie. Pfeijffer onderscheidt daarbij twee fundamenteel verschillende opvattingen:

• De eerste is de constitutionele democratie: een systeem waarin macht wordt begrensd door grondwet, rechtsstaat en checks and balances. Democratie is hier een voortdurend proces van afwegen en heronderhandelen, waarbij ook minderheidsrechten worden beschermd. Dit model accepteert dat democratie soms traag en inefficiënt is, juist omdat machtsconcentratie moet worden voorkomen.
• De tweede opvatting noemt hij de absolute democratie. In dit model wordt verkiezingswinst gezien als een mandaat om zonder structurele beperkingen te regeren. Institutionele tegenmacht, zoals rechters, adviesorganen en Europese regelgeving, wordt dan ervaren als een ondemocratische belemmering van de volkswil. Pfeijffer vat dit samen als een ‘dictatuur van de meerderheid’.

Volgens Pfeijffer zien beide kampen zichzelf als verdedigers van de democratie. Voorstanders van de constitutionele democratie vrezen aantasting van de rechtsstaat, terwijl aanhangers van de absolute democratie ervaren dat hun democratische keuze wordt gefrustreerd.

Het raam van Overton
In zijn analyse verwijst Pfeijffer naar het Raam van Overton: het spectrum van ideeën dat in een samenleving als acceptabel geldt. Volgens hem is dat raam in veel westerse landen naar rechts verschoven. Standpunten die enkele jaren geleden nog onaanvaardbaar leken, maken nu deel uit van het reguliere debat. Daarmee verschuift niet alleen het beleid, maar ook wat als normaal en zegbaar wordt beschouwd.

Dat zie je volgens Pfeijffer ook in Nederland. In de discussie over het asielbeleid wordt bijvoorbeeld voorgesteld een asielcrisis uit te roepen en noodwetgeving in te zetten om sneller te kunnen handelen. Voorstanders zeggen: de kiezer wil dit, dus we moeten doorpakken. Tegenstanders wijzen erop dat zulke stappen botsen met bestaande wetten en internationale afspraken. Wat vroeger een duidelijke grens was, namelijk dat de overheid zich aan regels houdt, is nu zelf onderwerp van discussie. Ook de toon is veranderd: uitspraken die eerder als extreem werden gezien, worden vaker zonder brede verontwaardiging gedaan.

Vanuit Italië ziet hij een vergelijkbare ontwikkeling. Pfeijffer woont in Genua en beschrijft hoe onder de regering-Meloni volgens hem stap voor stap invloed wordt uitgeoefend op media en instituties. Wat hem verontrust, is de geleidelijkheid waarmee dat gebeurt. In zijn woorden: ‘De zon schijnt, de pasta is al dente en het is angstaanjagend eenvoudig om te negeren dat de democratie langzaam wordt ontmanteld.’

Hij benadrukt dat deze ontmanteling niet plaatsvindt via abrupte veranderingen, maar via kleine stappen die op zichzelf weinig alarmerend lijken. Juist dat maakt het moeilijk het grotere patroon te herkennen.

De misvatting van de ‘offerworp’
Pfeijffer gebruikt in zijn toelichting een beeld uit de judosport: de offerworp. In judo betekent dat dat je jezelf ogenschijnlijk opgeeft om uiteindelijk de ander te vloeren. In de politiek verwijst hij met die term naar een veelgehoorde gedachte: laat populistische of extreemrechtse partijen maar regeren, dan zien kiezers vanzelf dat ze het niet kunnen en verliezen ze hun steun.

Die redenering hoor je ook in Nederland: ‘Laat ze het maar proberen, dan leren mensen snel genoeg dat het niet werkt.’ Volgens Pfeijffer is dat een misvatting. Regeren geeft partijen niet alleen de kans om fouten te maken, maar ook om invloed uit te oefenen op wetten, instituties en de publieke opinie. Zelfs als hun beleid tegenvalt, kan de schade die zij in de tussentijd aanrichten blijvend zijn.

Hij wijst op Italië, waar de regering-Meloni volgens critici incompetent zou zijn, maar desondanks stabiel blijft en niet instort. Ook verwijst hij naar Polen, waar een eerdere regering ingreep in het rechtssysteem. Toen er later een andere regering kwam, bleek het juridisch en politiek ingewikkeld om die veranderingen terug te draaien.

Zijn punt is dus dat je institutionele veranderingen niet zomaar terugdraait, zelfs niet als kiezers later van mening veranderen. Democratische schade laat zich niet eenvoudig herstellen. Daarom vindt hij het riskant te denken dat ‘ze het maar even moeten proberen’ vanzelf tot correctie leidt.

De rol van de media
Pfeijffer verbindt de verschuiving in wat als acceptabel geldt ook aan de rol van de media. Volgens hem dragen zij soms onbedoeld bij aan verwarring over feiten. Hij waarschuwt voor een verkeerd begrepen toepassing van hoor en wederhoor. Wanneer er over klimaatverandering wordt gesproken, bestaat er onder klimaatwetenschappers een zeer brede consensus over de menselijke invloed op de opwarming van de aarde. De verhouding tussen experts en sceptici is volgens hem eerder 99 tegen 1 dan 50 tegen 50. Toch worden in talkshows of nieuwsprogramma’s vaak één klimaatexpert en één klimaatscepticus tegenover elkaar gezet. Zo ontstaat de indruk van een gelijkwaardig debat tussen twee kampen, terwijl er in werkelijkheid sprake is van een overweldigende wetenschappelijke meerderheid.

Hetzelfde mechanisme zagen we bij het Brexitdebat. Een groot deel van de economen waarschuwde destijds voor de economische gevolgen van een vertrek uit de Europese Unie. In plaats van die brede consensus zichtbaar te maken, werd het debat in veel media gepresenteerd als een evenwichtige tweestrijd tussen voor- en tegenstanders. Daardoor leek het alsof de argumenten even zwaar wogen, terwijl de feitelijke verhouding volgens hem sterk scheef was. Dat maakt het voor burgers moeilijk onderscheid te maken tussen onderbouwde kennis en politieke opinie.

Daarnaast stelt Pfeijffer dat toegang tot informatie niet gelijkstaat aan kennis. Dat iedereen online informatie kan opzoeken, betekent nog niet dat iedereen beschikt over dezelfde expertise of hetzelfde inzicht. Wanneer elke mening als gelijkwaardig wordt behandeld, verdwijnt het onderscheid tussen onderzoek en overtuiging. Volgens hem ondermijnt dat het gezag van kennis, terwijl juist goed geïnformeerde burgers nodig zijn voor een goed functionerende democratie.

Economisch liberalisme en ongelijkheid
Pfeijffer verbindt zijn analyse van de democratie aan een bredere kritiek op het kapitalistische systeem. Hij betoogt dat economisch liberalisme, gericht op vrije markten en winstmaximalisatie, op gespannen voet staat met cultureel liberalisme, dat individuele vrijheid centraal stelt. Wanneer economische vrijheid leidt tot structurele ongelijkheid, komt volgens hem ook de politieke gelijkheid onder druk te staan.

Hij illustreert dit met cijfers over vermogensongelijkheid, waaronder de schatting dat het privévermogen van Elon Musk circa 500 miljard dollar bedraagt. Volgens zijn berekening zou dat voldoende zijn om de wereldhonger twaalf en een half jaar te bestrijden. Voor Pfeijffer is dit geen losse morele observatie, maar een aanwijzing dat het systeem steeds minder winnaars en steeds meer verliezers voortbrengt.

Tot slot
Ondanks zijn zorg over deze ontwikkelingen eindigt het gesprek niet somber. Pfeijffer vertelt dat hij juist hoop put uit gesprekken met jonge mensen. Volgens hem begrijpen veel jongeren goed wat er op het spel staat en zijn zij bereid erover na te denken en het gesprek aan te gaan. Ook ziet hij in de ontwikkelingen in de Verenigde Staten een mogelijke wake-upcall voor Europa.

Hij benadrukt dat democratie nooit bedoeld is om snel of efficiënt te zijn. Het systeem is zo ingericht dat macht wordt verdeeld en gecontroleerd. Dat kost tijd en soms geduld, maar dat is precies de bedoeling.

Met dit gesprek en zijn boek roept Pfeijffer op tot bewustzijn en betrokkenheid. Onverschilligheid is volgens hem het grootste gevaar. Democratie blijft alleen bestaan als mensen opletten, meedenken en zich uitspreken. Zij is geen vaststaand gegeven, maar iets waarvoor we actief moeten blijven zorgen.

Bronnen

• Pfeijffer, I. L. (2026). Absolute democratie: Kroniek van een aangekondigde afrekening. De Arbeiderspers.
• Nooit meer slapen (2026, februari). Ilja Leonard Pfeijffer [Radio-uitzending].