De kern van zijn betoog is ontleend aan de negentiende-eeuwse Russische schrijver Leo Tolstoj. In zijn beroemde roman Oorlog en vrede uit 1867 keert Tolstoj zich tegen de heldenverhalen van de geschiedenis. Koningen en generaals, zo stelt hij, zijn niet de motor van de geschiedenis, maar worden meegevoerd door krachten die zij zelf niet overzien. Dijkgraaf vertaalt dit naar een wiskundige metafoor. Zoals in de infinitesimaalrekening een vloeiende kromme ontstaat uit oneindig kleine stapjes, zo is de geschiedenis de integraal van ontelbare individuele keuzes en handelingen. Klimaatverandering, digitalisering en democratisering zijn volgens deze lezing geen projecten die door één leider worden gestuurd, maar emergente processen die voortkomen uit miljarden beslissingen in het dagelijks leven. Die gedachte is troostrijk: niemand is slechts toeschouwer, ieders handelen doet ertoe.

Het is interessant om deze column te lezen door de bril van Damon Centola’s netwerktheorie van verandering. Centola, socioloog en netwerkwetenschapper, vertrekt vanuit een vergelijkbare afwijzing van de grote-man-theorie. In zijn boek Verandering laat hij zien dat sociale omwentelingen zelden worden aangejaagd door invloedrijke individuen of beroemdheden. Influencers blijken meestal laatvolgers, zichtbaar op het moment dat een nieuwe norm al breed wordt gedragen. Ook hier verschuift de aandacht van individuele macht naar collectieve dynamiek.

Toch gaat Centola nog een stap verder dan Tolstoj en Dijkgraaf. Waar de column spreekt over ontelbare kleine handelingen die samen de stroom bepalen, laat de netwerkwetenschap zien dat niet al die handelingen hetzelfde gewicht hebben. Verandering verspreidt zich volgens Centola vaak via wat hij ‘complexe aanstekelijkheid’ noemt. Nieuw gedrag of nieuwe overtuigingen worden niet overgenomen na één contact of één voorbeeld, maar pas na herhaalde bevestiging door meerdere mensen uit de directe sociale omgeving. Het gaat dus niet alleen om het aantal kleine handelingen, maar om hun onderlinge samenhang.

Neem klimaatverandering, een voorbeeld dat Dijkgraaf zelf noemt. Individuele keuzes over energiegebruik of consumptie zijn nodig, maar Centola’s onderzoek laat zien dat zulke keuzes pas opschalen wanneer mensen zien dat meerdere vergelijkbaren in hun netwerk hetzelfde doen. Eén bekende Nederlander die zonnepanelen neemt, overtuigt zelden. Drie buren die elkaar kennen en elkaars keuze bevestigen, maken de stap ineens sociaal vanzelfsprekend. Hetzelfde mechanisme zag Centola in experimenten rond gezondheidsgedrag, zoals stoppen met roken of het dragen van nieuwe veiligheidsmiddelen. Informatie, al dan niet via influencers, bleek onvoldoende; sociale bevestiging was doorslaggevend.

Ook in de digitale revolutie, die Dijkgraaf beschrijft als het resultaat van decennia van collectieve innovatie, is dit patroon zichtbaar. Technologieën worden niet dominant omdat een visionair ze lanceert, maar omdat ze in netwerken van gebruikers sociaal gelegitimeerd raken. Platforms groeien niet viraal door losse downloads, maar doordat groepen elkaar meenemen. De geschiedenis lijkt hier minder op een gladde, continue kromme en meer op een proces met drempels en kantelpunten. Lange tijd gebeurt er weinig, tot een kritische massa wordt bereikt en verandering versnelt.

Dat verschil is cruciaal. Dijkgraafs metafoor van de integraal suggereert een zekere gelijkwaardigheid van alle bijdragen. Centola laat zien dat sommige configuraties van bijdragen veel effectiever zijn dan andere. Veel goedbedoelde handelingen verdwijnen zonder spoor wanneer ze geïsoleerd blijven. Ze tellen pas echt mee wanneer ze worden ingebed in netwerken van wederzijdse bevestiging. In die zin is Centola minder romantisch, maar analytisch scherper.

De column van Dijkgraaf blijft echter waardevol, juist omdat zij het morele kader schetst waarbinnen Centola’s inzichten betekenis krijgen. De gedachte dat ‘de echte geschiedenis door ons allen wordt geschreven’ doorbreekt het verlammende idee dat alleen machtige figuren ertoe doen. Centola voegt daaraan een praktische les toe: wie verandering wil, moet niet alleen zelf handelen, maar ook letten op met wie, waar en hoe dat handelen zichtbaar wordt.

Wat opvalt in de vele reacties op de column is hoe breed deze gedachte resoneert in kunst, cultuur en literatuur. Citaten uit liedteksten van Stef Bos, die zingt dat ‘de onderstroom die niemand ziet de richting bepaalt’, of van Bram Vermeulen, die in ‘Ik heb een steen verlegd’ het effect van één kleine handeling bezingt, geven woorden aan hetzelfde gevoel dat Tolstoj en Dijkgraaf beschrijven. Ook hier geen held die de loop van de rivier bepaalt, maar iemand die een steen verlegt en daarmee het water anders laat stromen. Zulke beelden maken het abstracte idee van emergentie invoelbaar.

In de reacties duiken daarnaast oosterse wijsheidstradities op, zoals het taoïstische adagium dat ‘een reis van duizend mijl begint met een enkele stap’. In het boeddhisme wordt leiderschap niet opgevat als sturen van bovenaf, maar als aandacht voor dagelijkse handelingen, relaties en intenties. Dat sluit nauw aan bij Centola’s inzicht dat verandering begint in kleine, herhaalde interacties, niet in grootse besluiten. Het zijn culturele varianten van hetzelfde onderliggende patroon.

Tegelijkertijd brengen sommige reacties een noodzakelijke spanning aan. Denkers als Elias Canetti herinneren ons eraan dat massa’s niet alleen de bron zijn van verandering, maar ook van macht en gevaar. In Massa en macht beschrijft hij hoe ontelbare kleine bewegingen zich kunnen bundelen tot een stroom die onderdrukkend wordt. De geschiedenis leert bovendien dat kleine daden niet automatisch goede daden zijn en dat zij ook bestaat uit nagelaten keuzes. Vanuit het perspectief van Centola zijn dit geen tegenargumenten, maar aanvullingen. Netwerken kunnen zowel emanciperen als verharden; sociale bevestiging kan bevrijden, maar ook conformisme versterken.

Die dubbelheid keert terug in verwijzingen naar hedendaagse denkers over complexiteit, zoals Philip Ball, Dave Snowden en historici als Fernand Braudel. Zij benadrukken dat maatschappelijke verandering zich op meerdere niveaus tegelijk afspeelt: individueel, relationeel en structureel. Kunst en literatuur helpen om die gelaagdheid te verbeelden waar cijfers en modellen dat niet altijd kunnen.

De belangrijkste conclusie uit deze verschillende perspectieven is dat verandering zowel collectief als relationeel is. Individuele keuzes zijn nodig, maar krijgen pas betekenis in samenhang met anderen. Dat leidt tot een eerste aanbeveling: wie hoop wil ontlenen aan de gedachte dat ‘iedereen ertoe doet’, moet investeren in verbanden waarin mensen elkaar zien en erkennen. Een tweede aanbeveling is ruimte te laten voor verhalen, beelden en symbolen. Niet omdat zij de werkelijkheid versimpelen, maar omdat zij patronen zichtbaar maken die anders ongrijpbaar blijven. Tot slot vraagt dit alles om persoonlijke rekenschap. Niemand hoeft de wereld te redden, maar niemand kan zich verschuilen achter het idee dat zijn bijdrage te klein is.