De vraag wie bepaalt wat als basis voor kennis geldt, is altijd al verbonden geweest met macht en technologie. In Van hofbibliotheek tot Google gaf ik al aan dat die zeggenschap in het verleden bij hofbibliotheken, kerkelijke autoriteiten, universiteiten, staten of uitgevers lag; vandaag ligt zij in toenemende mate bij platforms en algoritmische systemen die bepalen wat zichtbaar, vindbaar en als relevant wordt gepresenteerd. Het AI-tijdperk vormt daarmee geen breuk met het verleden, maar een nieuwe fase in een langer patroon van verschuivende kennisregimes. Bibliotheken hebben zich steeds opnieuw tot zulke verschuivingen moeten verhouden.

Tegen deze achtergrond raakt AI wel aan een fundamentelere vraag: wat is kennis nog waard als systemen meer informatie kunnen verwerken dan mensen? AI blinkt uit in het combineren en statistisch verwerken van grote hoeveelheden gegevens en het genereren van overtuigende output.

Maar, zoals Matthieu Weggeman betoogt, weten is niet hetzelfde als begrijpen. Wat AI voortbrengt, blijft informatie: resultaten van berekeningen op basis van bestaande data. Begrip ontstaat pas wanneer informatie door mensen wordt verbonden met ervaring, context, vaardigheden en oordeelsvermogen. Begrijpen is daarmee een menselijk vermogen dat richting geeft aan handelen en verantwoordelijkheid.

Juist hier kruisen de ontwikkeling van AI en de maatschappelijke opdracht van de bibliotheek elkaar. Historisch gezien waren bibliotheken niet alleen plekken van toegang, maar ook van selectie, duiding en betekenisgeving. Door digitalisering, bezuinigingen en de dominantie van commerciële platforms is die rol verzwakt, terwijl de afhankelijkheid van onzichtbare algoritmische processen juist is toegenomen.

Generatieve AI versnelt deze ontwikkeling. Als antwoorden direct worden gepresenteerd, verdwijnt het zicht op bronnen, context en belangen. Informatie kan betrouwbaar klinken zonder dat duidelijk is waarop zij is gebaseerd. Daardoor wordt begrijpen belangrijker dan ooit. Het onderscheid tussen data, informatie en kennis wordt opnieuw bepalend voor hoe mensen beslissingen nemen, vertrouwen opbouwen en deelnemen aan het maatschappelijk leven.

In dit spanningsveld ligt een hernieuwde opdracht voor bibliotheken. Niet als autoriteit die vaststelt wat kennis is, maar als publieke institutie die burgers helpt informatie te duiden in een door AI gevormde omgeving. Waar het onderwijs werkt binnen formele leerdoelen en curricula, en media informatie duiden vanuit redactionele en actuele logica, onderscheiden bibliotheken zich door hun open en niet-commerciële karakter.

Als bibliotheken zich beperken tot toegang alleen, verliezen zij verder aan betekenis. Als zij begrijpen centraal durven stellen, als vaardigheid, als publieke waarde en als kern van hun opdracht, kunnen zij opnieuw een dragende rol spelen in de informatiesamenleving. Door mensen te helpen beter te begrijpen wat informatie is, waar zij vandaan komt en hoe zij haar verantwoord kunnen gebruiken.

Bronnen:

• Capelle, R. (2025, 4 december). De AI-noodklok. Quapelle.
• Derksen, M. (2025). Van hofbibliotheek tot Google: Wie bepaalt wat kennis is, toen en nu? Koneksa Mondo.
• Huysmans, F. (2012). Openbare bibliotheken in Nederland: een beknopte geschiedenis.
• Schneiders, P. (2006). Een eeuw informatie, educatie en inspiratie: Openbaar bibliotheekwerk in Den Haag (1906–2006). Den Haag: Gemeentebibliotheek Den Haag.
• Weggeman, M. (2024). Begrijpen wordt belangrijker dan weten [LinkedIn-bericht].
• Wijman, J. (2001). Knowledge management: Data, information and knowledge [Presentatie]. Philips, Eindhoven.