In de film volgt Van der Linden onder meer ecoloog en filosoof Matthijs Schouten op een tocht langs eiken en hun bewoners. De eikenprocessierups, vaak gezien als plaag, wordt daarbij een spiegel voor hoe wij naar de natuur kijken: wat zegt onze reactie op dit dier over onze drang tot beheersing en ons ongemak met het onvoorspelbare? Terwijl onderzoekers zoeken naar natuurlijke vijanden zoals mezen, sluipwespen, kevers, richt de film zich op de onderliggende vraag: niet hoe we de rups kunnen uitroeien, maar hoe we kunnen leren leven mét haar.

Schouten verbindt die vraag met de westerse denktraditie waarin de mens zich eeuwenlang boven de natuur heeft geplaatst. Van Aristoteles tot Descartes leerde de mens de wereld in stukken te hakken, te benoemen en te beheersen. Daardoor raakten we los van het levende geheel waarvan we zelf deel uitmaken. De film nodigt uit om die verhouding te herzien: de eik niet te zien als object, maar als levend systeem waarin talloze organismen samenleven. De eik wordt zo symbool van wederkerigheid en geduld. Eigenschappen die in onze manier van leven grotendeels zijn verdwenen.

Van der Linden laat zien hoe het streven naar controle vaak averechts uitpakt. Door te bestrijden met gif of machines vernietigen we ook de natuurlijke vijanden van de rups, waardoor de plaag juist terugkeert. Ecologisch beheer vraagt om een andere grondhouding: geduld, vertrouwen in natuurlijke processen en bereidheid tot samenleven met wat ons ongemak bezorgt. In de film worden impliciet vier mogelijke houdingen tegenover natuur onderscheiden: heerser, rentmeester, partner en participant, waarbij de participant de mens ziet als onderdeel van het geheel. De film maakt voelbaar hoe lastig die houding voor ons westerlingen is, maar ook hoe noodzakelijk.

De kracht van de film ligt in de combinatie van kennis en gevoel. Beelden van rupsen, vogels, insecten en de eik zelf worden afgewisseld met momenten van stilte, poëtische voice-overs en reflecties van Schouten. De film eindigt met het lied Tree Tree van Nynke Laverman, waarin de blik wordt omgedraaid: niet de mens kijkt naar de boom, maar de boom naar de mens. “Tree, tree, what do you see when you look at me?” Het is een vraag die blijft hangen.

Na afloop gingen Van der Linden en Schouten in gesprek met het publiek. Schouten sprak onder andere over cognitieve dissonantie: we weten verstandelijk dat we onderdeel zijn van de natuur, maar ons gedrag laat vaak het tegenovergestelde zien. Dat innerlijke conflict verklaart waarom duurzaam handelen zo moeizaam tot stand komt. Werkelijke verandering, zei hij, vraagt om hernieuwde beleving — niet alleen weten, maar ook voelen dat we deel zijn van het leven. Hij verwees daarbij onder andere naar de Belgische filosoof Ulrich Libbrecht, die twee manieren van kennen onderscheidt: analyseren en verbinden. In onze cultuur overheerst de eerste, terwijl juist de tweede nodig is om de kloof tussen weten en ervaren te dichten.

Rik van der Linden heeft met Terug naar een gemeenschap van leven een indrukwekkende film gemaakt die aanzet tot zelfreflectie. Over hoe wij, ieder voor zich, ons verhouden tot de natuur die ons draagt. Mocht je de kans krijgen om de film te bekijken, ga dat zeker doen!

Verder lezen:

• Rik van der Linden: “We kunnen leren over de rol die de eik vervult”
• Wat deze film ons leert over de eikenprocessierups
• LIFE Eikenprocessierups – het einde in zicht!
• Schouten over het comparatieve model van Ulrich Libbrecht
• Matthijs Schouten: ‘Natuur moet je voelen’