Tjeenk Willink stelt dat we de afgelopen decennia te goed van vertrouwen zijn geweest. “We dachten: met de democratische rechtsorde zit het wel goed. Maar je moet zo’n fundament onderhouden, anders gaat het rotten.” Volgens hem is de rechtsstaat langzaam uitgehold, niet door kwaadwillenden, maar door achteloosheid.

De democratische rechtsorde rust op twee pijlers. De eerste zijn onze gemeenschappelijke waarden – rechtvaardigheid, gelijkheid en tolerantie – samengevat in artikel 1 van de Grondwet: je mag verschillen, maar je bent gelijkwaardig. De tweede is het evenwicht tussen machten: politiek, bestuur en rechtspraak houden elkaar in toom. Dat werkt alleen als iedereen zijn rol kent en respecteert.

Politiek is verengd tot “meebesturen” en “regelen”, ambtenaren zijn vooral uitvoerders geworden en burgers voelen zich toeschouwers, aldus Tjeenk Willink. Sinds de jaren tachtig is de overheid bovendien gaan denken als een bedrijf. Succes werd een kwestie van efficiëntie in plaats van rechtvaardigheid. “De overheid werd gezien als kostenpost, niet als voorwaarde voor een stabiele samenleving.”

De gevolgen hebben we allemaal gezien: de toeslagenaffaire, de geprivatiseerde kinderopvang, het verdwijnen van lokale voorzieningen. Wanneer de overheid onzichtbaar wordt, verdwijnt ook het vertrouwen. Tjeenk Willink ziet dat als een sluipend proces van uitholling van binnenuit. Hij wijst op recente voorbeelden: de minister die lintjes weigerde te tekenen voor vluchtelingenhelpers, en partijen die de Raad van State wegzetten als “politiek gekleurd”. “Macht zonder tegenmacht wordt absolute macht. Samenspraak zonder tegenspraak wordt een monoloog.”

Volgens de Orde van Advocaten bevatten de meeste partijprogramma’s plannen die botsen met de rechtsstaat. Voor Tjeenk Willink reden om opnieuw aandacht te vragen voor wat die rechtsstaat eigenlijk betekent, en waarom die ons allemaal aangaat.

Hij benadrukt dat democratie niet alleen de verantwoordelijkheid is van politici, maar van ons allemaal. Burgers moeten hun stem niet zien als een formaliteit, maar als onderdeel van het onderhoud van het systeem. “In elk systeem moet uiteindelijk de individuele mens gezien kunnen worden,” zegt hij. Dat vraagt om bestuurders die luisteren, ambtenaren die durven tegenspreken en burgers die meedoen.

Zijn oproep aan de kiezer: verdedig niet alleen je stem, maar ook het systeem dat die stem mogelijk maakt. Of, zoals hij Van Mierlo citeert: “Als de democratische regels niet meer functioneren, ben je aangewezen op democraten van nature.”

Als we de democratie niet samen blijven beoefenen, raken we haar kwijt.