De zorg in Nederland staat onder druk. Wachttijden lopen op, personeelstekorten nemen toe en de kosten stijgen sneller dan de economie kan bijhouden. Tegelijkertijd groeit de vraag naar zorg, niet alleen door vergrijzing, maar ook doordat steeds meer levensvragen tot zorgvragen zijn geworden. De reflex is vaak om het bestaande systeem efficiënter te maken met digitalisering: e-consulten, patiëntportalen en AI-toepassingen worden uitgerold om processen te stroomlijnen en capaciteit te ontlasten. Maar daarmee optimaliseren we een zorgmodel dat steeds minder goed aansluit bij de behoeften van mensen.
Afgelopen week publiceerde de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) de Wegwijzer bekostiging digitale zorg 2026. Daarmee komt structurele bekostiging van digitale zorg dichterbij en verdwijnt een belangrijke drempel voor vernieuwing. Maar de vraag is of dit vooral leidt tot méér digitale zorg, of ook tot betere zorg. Het risico is dat we een digitale kopie bouwen van een systeem dat zijn houdbaarheid al heeft verloren.
Daarom sta ik in mijn nieuwsbrief dit keer stil bij de vraag hoe we van “digitaal tenzij” naar “digitaal betekenisvol” kunnen komen. Hoe zorgen we ervoor dat vernieuwing niet alleen draait om efficiëntie, maar vooral om menselijkheid en gezondheid? De afgelopen week heb ik verschillende perspectieven voorbij zien komen die samen een interessant raamwerk vormen voor een mensgericht gezondheidsecosysteem. En ja, digitale oplossingen kunnen daarbij een waardevolle ondersteuning zijn, maar primair gaat het om de opgave zelf: Nederlanders gezond, fit en veerkrachtig houden met een zorg en ondersteuning die toekomstbestendig, betaalbaar en toegankelijk is.
De zorg als systeem in transitie
De huidige situatie vraagt om meer dan technische verbeteringen. Zoals ik eerder schreef na mijn gesprek bij BNR De Technoloog, is er een fundamenteel verschil tussen digitalisering en digitale transformatie. Digitalisering gaat over het optimaliseren van bestaande processen. Digitale transformatie gaat over het herontwerpen van systemen, structuren en rollen. Het is een leerproces waarbij organisaties en professionals leren van richting te veranderen.
Die noodzaak is zichtbaar in alle domeinen van de zorg. Nely Sieffers brengt al jaren het zorglandschap voor gezinnen in kaart en laat zien hoe versnipperd het systeem is. Ouders moeten een soort van projectmanager worden om passende hulp te vinden en krijgen te maken met opeenvolgende indicaties, loketten en wetten. Het zijn niet de problemen van kinderen die de zorg ingewikkeld maken, maar het systeem dat om hen heen is gebouwd. Dit pleit voor een inrichting van de zorg die begint bij de leefwereld van gezinnen en de instanties daaromheen organiseert, in plaats van andersom.
Gezondheid boven productie
Psychiater Jim van Os wijst op een vergelijkbare uitdaging in de ggz. Hij pleit al jaren voor epistemisch pluralisme: ruimte voor verschillende vormen van kennis en een relationele benadering waarin niet het protocol maar de relatie centraal staat. Technologie speelt in zijn betoog een kleine rol, terwijl juist daar een sleutel kan liggen. Digitalisering in de ggz richt zich nu vooral op triage en procesoptimalisatie, maar dat versterkt het oude paradigma. Een digitale transformatie in de ggz zou bijvoorbeeld AI kunnen inzetten om verhalen te begrijpen, patronen te herkennen en mensen te begeleiden bij hun keuzes.
Dit perspectief sluit aan bij de oproep van Danka Stuijver in haar boek Dit kost ons de zorg. Afgelopen week was zij te gast bij WNL op Zondag, waar ze schetste hoe verkeerde financiële prikkels en bureaucratie ertoe leiden dat gezonde mensen snel geholpen worden, terwijl patiënten met complexe of chronische problemen vastlopen. Slechts een klein deel van onze gezondheid wordt bepaald door zorg; het grootste deel hangt samen met zaken als huisvesting, leefstijl en sociale factoren. Dat vraagt om een systeem dat gezondheid organiseert in plaats van productie beloont.
Cultuurverandering en leiderschap
Peter Bennemeer, oud-directievoorzitter van Bernhoven en voormalig voorzitter van de Zeeuwse Zorg Coalitie, benadrukt in een recent interview met Lea Bouwmeester en Jeroen Van Den Oever dat transformatie geen reeks losse verbeteringen is, maar een fundamentele verschuiving in denken en doen. Zijn ervaring leert dat vooruitgang alleen mogelijk is als bestuurders en professionals een gezamenlijk toekomstbeeld delen, eigenaarschap nemen en vasthouden aan de koers, ook wanneer het lastig wordt.
De lessen van Bernhoven laten zien dat het mogelijk is kosten te verlagen, de tevredenheid te verhogen en tegelijkertijd meer mensen passende zorg te bieden. Maar ze laten ook zien hoe kwetsbaar transformatie is: personeelswisselingen, externe crises en financiële druk kunnen snel leiden tot een terugval in oude patronen. Dit onderstreept het belang van continuïteit, stabiele governance en een cultuur van vertrouwen.
De rol van burgers en politiek
Een belangrijk inzicht komt van journalist en econoom Esther van Rijswijk. Zij stelt in een uitzending van Goedemorgen Nederland dat het probleem niet een gebrek aan kennis is: de analyses en adviezen liggen klaar. De uitdaging is maatschappelijk draagvlak. Politici weten wat er nodig is, maar kiezers willen de pijn niet voelen. Dit betekent dat bestuurders niet alleen oplossingen moeten ontwerpen, maar ook het publieke gesprek moeten organiseren over welke offers acceptabel zijn. Het creëren van draagvlak is een gezamenlijke opgave van politiek, bestuurders en burgers. Burgerberaden en deliberatieve democratie kunnen helpen om langetermijnbeslissingen te beschermen tegen electorale druk.
Vertrouwen en professionele autonomie
Armand Girbes legt in zijn boek Zieke Zorg de vinger op de zere plek en laat zien hoe wachttijden, budgetplafonds en bureaucratie leiden tot menselijk leed en extra maatschappelijke kosten. Zorgverzekeraars voeren de regie, maar hun zorgplicht komen ze niet altijd na. Continuïteit in de zorg verdwijnt, professionals verliezen autonomie en patiënten moeten steeds opnieuw hun verhaal vertellen. Girbes pleit voor herstel van professionele zeggenschap, samenwerking tussen ziekenhuizen in plaats van concurrentie en een herijking van de marktwerking van 2006.
Naar digitaal betekenisvol
De publicatie van de Wegwijzer bekostiging digitale zorg 2026 laat zien dat de randvoorwaarden voor digitale zorg verbeteren. Maar de koers blijft vooral gericht op meer digitaal. Om digitale zorg betekenisvol te maken, is een herontwerp nodig van zorgprocessen, bekostiging en rollen. Technologie moet worden ingezet als gids, niet als poortwachter. Digitale zorg moet keuzevrijheid vergroten, samenwerking ondersteunen en ruimte geven voor betekenisvolle relaties tussen patiënten en professionals.
Dat vraagt om een andere manier van sturen: van projectmatig optimaliseren naar stap voor stap leren en bijsturen. Van prikkels die productie belonen naar gedeelde verantwoordelijkheid en gezondheid als gezamenlijk doel. En van technologische belofte naar maatschappelijke dialoog, waarin burgers mede-eigenaar worden van de toekomst van de zorg.
De stap van “digitaal tenzij” naar “digitaal betekenisvol” vraagt om een zorgsysteem dat we gezamenlijk vormgeven. Bestuurders kunnen investeren in een toekomstverhaal dat richting geeft. Beleidsmakers kunnen ruimte creëren voor preventie, samenwerking en experiment. Burgers en professionals kunnen hun rol pakken als mede-ontwerpers van de zorg van morgen door met elkaar de dialoog aan te gaan.
De transformatie van de zorg is geen project met een einddatum. Het is een gezamenlijk leerproces dat stap voor stap vorm krijgt. Technologie kan dat proces versnellen, maar alleen als zij in dienst staat van menselijkheid, gezondheid en vertrouwen.
