Het verhaal gaat als volgt. Vijf apen zitten samen in een kooi. In het midden staat een ladder met bovenaan een tros bananen. Elke keer dat een aap de ladder opklimt om een banaan te pakken, spuiten de onderzoekers de andere apen nat met koud water. De apen begrijpen al snel wat er gebeurt: wie de ladder op gaat, zorgt dat de rest nat wordt. Daarom trekken ze de klimmer van de ladder af. Na verloop van tijd hoeft er geen water meer te worden gespoten. De apen houden elkaar uit zichzelf tegen. Dan vervangen de onderzoekers een van de apen door een nieuwe. Deze nieuwkomer probeert de ladder op te klimmen, maar wordt direct tegengehouden en geslagen. Zo leert ook hij dat de ladder “verboden” is. Stap voor stap worden alle oorspronkelijke apen vervangen. Uiteindelijk zit er geen enkele aap meer in de kooi die ooit nat is gespoten. Toch klimt niemand op de ladder en slaan ze elke aap die het probeert. Het verhaal eindigt vaak met de zin: Als je deze apen zou kunnen vragen waarom ze dat doen, zouden ze zeggen: ‘Zo doen we dat hier nu eenmaal.’

De vroegste en bekendste publicatie van dit verhaal vinden we in ‘Competing for the Future’ van Gary Hamel en C.K. Prahalad (1994). Zij schrijven:

“A friend of ours once described an experiment with monkeys. Four monkeys were put into a room… Just as he reached out to grasp the banana, he was hit with a torrent of cold water… After repeated drenchings, the monkeys finally gave up on the bananas. … One by one, each of the original monkeys was replaced… Even after the shower was removed, no monkey ventured up the pole.”

Hamel en Prahalad gebruiken dit verhaal in een hoofdstuk getiteld ‘Learning to Forget’ om te betogen dat organisaties vaak vasthouden aan procedures en beleid die hun oorspronkelijke context hebben overleefd. De metafoor ondersteunt hun oproep om bestaande aannames los te laten zodat strategische vernieuwing mogelijk wordt.

Feitelijk bewijs voor dit specifieke experiment ontbreekt echter. Er is geen gedocumenteerde studie waarin vier of vijf apen, een ladder of paal, bananen, water en seriële vervangingen in één protocol voorkomen. De vaak genoemde bron is een studie van G.R. Stephenson (1967). Hij onderzocht paren rhesusapen die een object leerden vermijden door een luchtstraal. Vervolgens introduceerde hij een naïeve aap om te zien of het vermijdingsgedrag sociaal werd overgedragen. In enkele gevallen trok de geconditioneerde aap de ander fysiek weg van het object, maar er was geen ladder, geen banaan en geen systematische vervanging van de hele groep. Primatoloog Dario Maestripieri (2012) wees er op dat Stephensons werk ging over angstconditionering, niet over traditie of conformisme. Psycholoog Susan Mineka (1993) liet bovendien zien dat de overdracht van angstgedrag niet altijd consequent is en bij vrouwtjes juist kan uitdoven.

De populariteit van het verhaal is mede te danken aan de kracht van de metafoor. Het wordt nog steeds gebruikt om de noodzaak van verandering te illustreren. Pascal Swier (2024) gaat daar in zijn blog ‘De kracht van kritisch denken’ expliciet op in: het erkent dat het experiment nooit is uitgevoerd en noemt dat feit juist illustratief. De mythe is zelf een voorbeeld geworden van “apengedrag”: mensen blijven het verhaal herhalen zonder de bron te checken. Het artikel gebruikt die ironie om een breder punt te maken: doorbreek vastgeroeste patronen, stel vragen bij vanzelfsprekendheden en durf nieuwe wegen in te slaan, in organisaties, in merkstrategie en in leiderschap.

De conclusie is dat het vijf-apen-experiment een krachtige maar fictieve metafoor is. Het kan een waardevol startpunt zijn voor reflectie op organisatiecultuur en vernieuwing, mits duidelijk wordt gemaakt dat het om een gedachte-experiment gaat. Het verhaal wint aan kracht wanneer het wordt gekoppeld aan echt onderzoek naar sociaal leren, zoals Stephensons studie of de klassieke Asch-conformiteitsexperimenten, en vervolgens wordt vertaald naar de praktijk: hoe doorbreken we patronen die ons niet langer dienen?

Bronnen

• Hamel, G., & Prahalad, C. K. (1994). Competing for the future. Boston, MA: Harvard Business School Press.
• Larsen, K.S. (1990). The Asch conformity experiment: Replication and transhistorical comparisons. Journal of Social Behavior & Personality 5(4).
• Maestripieri, D. (2012, 14 maart). What monkeys can teach us about human behavior: From facts to fiction. Psychology Today.
• Mineka, S., & Cook, M. (1993). Mechanisms involved in the observational conditioning of fear. Journal of Experimental Psychology: General, 122(1), 23–38.
• Stephenson, G. R. (1967). Cultural acquisition of a specific learned response among rhesus monkeys. In D. Starek, R. Schneider, & H. J. Kuhn (Eds.), Progress in primatology (pp. 279–288). Stuttgart: Fischer.
• Swier, P. (2024, 21 maart). De kracht van kritisch denken. Fitbrand.