De kern van het boek bestaat uit bijdragen van verschillende auteurs die in de afgelopen decennia elk een eigen dimensie van verandering hebben belicht. IJsbrand de Boer laat zien hoe organisaties als systemen functioneren en hoe communicatie en democratisering daarin bepalend zijn. Willem Mastenbroek benadrukt dat er niet één manier is om verandering te begeleiden, maar dat context bepalend is voor de gekozen strategie. Wessel Ganzevoort legt het onderscheid bloot tussen plannen en ontwikkelen, waarmee hij laat zien dat veranderen zowel ontwerp als interactie vraagt. Jan Hendriks richt zich op de rol van rituelen als bron van betekenis, terwijl Paul Kloosterboer en Evert van de Vliert uitleggen hoe weerstand kan worden omgebogen door anders te interveniëren. Max Rubinstein en Frits van den Berg wijzen op de toegevoegde waarde van de externe adviseur in stagnerende veranderingsprocessen. Léon de Caluwé introduceert het kleurendenken dat verschillende logica’s van veranderen zichtbaar maakt, en Wim de Moor biedt een sociaal-constructionistisch perspectief waarin betekenisgeving centraal staat.

Vijf vragen om te komen tot een redenering voor veranderen (Bron: Kilian Bennebroek Gravenhorst)

Vervolgens gaat Tineke Abma dieper in op de kracht van verhalen als narratief instrument voor verandering. Odette Moeskops beschrijft hoe patronen in vastgelopen processen doorbroken kunnen worden. Arend Ardon benadrukt dat leiders vaak zelf een remmende factor zijn en dat bewustwording nodig is om nieuwe ruimte te creëren. Jaap Boonstra en Léon de Caluwé brengen uiteenlopende interventiebenaderingen uit de chaostheorie, de systeemdynamica, het sociaal constructionisme en de groepsdynamica samen, terwijl Erik van de Loo aandacht vraagt voor de rol van het onbewuste in samenwerking. Kilian Bennebroek Gravenhorst schetst een denkkader voor het begrijpen van veranderprocessen, en Jaap van ’t Hek en Leike van Oss laten zien hoe organisaties vaak robuust en taai zijn, waardoor verandering vraagt om geduld en volharding. Rob Zuijderhoudt brengt principes van synergie en zelforganisatie in, en Manon Ruijters plaatst leren en professioneel samenwerken centraal met aandacht voor goed werk.

Het slothoofdstuk van Boonstra en Dubbeldam biedt een reflectie en toekomstbeeld. Zij zien veranderkunde bewegen van planmatige trajecten naar een meer dynamisch samenspel waarin veranderaars niet de ontwerpers maar de medespelers zijn. Daarbij wijzen ze op de relevantie van veranderkunde voor maatschappelijke transities en opgaven als duurzaamheid en rechtvaardigheid. Ze benadrukken dat veranderkunde als vak en professie verder ontwikkeld moet worden, zowel binnen de academische wereld als in de praktijk.

Mijn beknopte samenvatting is gebaseerd op een combinatie van eerdere lezing van enkele bijdragen en een eerste, meer diagonale verkenning van de nieuwe bundel. Ik heb dus niet elk hoofdstuk in detail gelezen, maar herken wel de hoofdlijnen en accenten.

Het boek verdient een compliment voor de rijkdom en diepgang waarmee de historische ontwikkeling van het vakgebied in beeld wordt gebracht. Voor veranderaars van nu is het waardevol om deze traditie te kennen en te begrijpen hoe verschillende benaderingen en perspectieven zijn ontstaan en zich hebben ontwikkeld. Tegelijkertijd valt op dat een aantal belangrijke ontwikkelingen van de laatste vijfentwintig jaar minder aandacht krijgt. Begrippen als digitalisering, digitale transformatie en internet komen in het hele boek niet voor, terwijl juist deze ontwikkelingen organisaties en samenlevingen fundamenteel veranderen. Ook bredere thema’s zoals netwerksamenwerking, inclusie en diversiteit, de rol van data en kunstmatige intelligentie en het omgaan met disruptieve crises zoals klimaatverandering en pandemieën blijven grotendeels buiten beeld. Daarmee geeft het boek een historisch rijk overzicht, maar mist het op onderdelen aansluiting bij de meest actuele vraagstukken waar veranderaars vandaag mee te maken hebben. Wellicht iets voor een vervolg?

Bronnen:

• Boonstra, J., & Dubbeldam, M. (Red.). (2025). Veranderkunde als professie: Bijdragen aan organisatieverandering en maatschappelijke transities. Boom.
• Boer, IJ.A. de (1967). Begeleiden van veranderingen in organisaties. M&O, Tijdschrift voor Mens en Onderneming, 21 (2), 87-100.
• Mastenbroek, W.F.G. (1975). Het begeleiden van veranderingen. M&O, Tijdschrift voor Mens en Onderneming, 28 (3) 155-173.
• Ganzevoort, W.G. (1985). Ontwerpen en ontwikkelen: de veranderkundige dimensie van organiseren. M&O, Tijdschrift voor Organisatiekunde en Sociaal Beleid, 39 (5), 389-409.
• Hendriks, J. (1986). Rituelen als interventie-instrument. M&O, Tijdschrift voor Organisatiekunde en Sociaal Beleid, 39 (4), 326-341.
• Kloosterboer, P.P. & Vliert, E.J. van de (1987). Andersom interveniëren bij weerstand. M&O, Tijdschrift voor Organisatiekunde en Sociaal Beleid, 41 (5), 415-426.
• Rubinstein, M. & Berg, F. van den (1992). Stagnerende veranderingsprocessen. M&O, Tijdschrift voor Organisatiekunde en Sociaal Beleid, 46 (2), 188-205.
• Caluwé, L.I.A. de (1998). Denken over veranderen in vijf kleuren. M&O, Tijdschrift voor Management en Organisatie, 52 (4), 7-27.
• Moor, W. de (1998). Organisatieverandering: een constructionistisch perspectief. M&O, Tijdschrift voor Management en Organisatie, 52 (6), 45-61.
• Abma, T.H.J. (1999). Een narratieve veranderingsstrategie: het destabiliseren van mythen en genereren van metaforen op een conservatorium en dansacademie. M&O, Tijdschrift voor Management en Organisatie, 53 (4), 36-47.
• Moeskops, O.G.M. (2004). Terugkerende patronen in vastgelopen veranderingsprocessen: een psychodynamisch perspectief. M&O, Tijdschrift voor Management en Organisatie, 58 (3), 26-49.
• Ardon, A.J. (2006). Leiderschap en interventies in stagnerende veranderprocessen: over de blokkerende effecten van eenzijdige beheersing. M&O, Tijdschrift voor Management en Organisatie, 60 (6), 5-23.
• Boonstra, J.J. & Caluwé, L.I.A. de (2006). Interveniëren en veranderen: zoeken naar betekenis in interacties. M&O, Tijdschrift voor Management en Organisatie, 60 (3/4), 5-33.
• Loo, E. van de (2007). Bewuste en onbewuste processen van samenwerken: overzicht van theorie en praktijk. M&O, Tijdschrift voor Management en Organisatie, 61 (3/4), 219-227.
• Bennebroek Gravenhorst, K.M. (2008). Een redenering voor veranderen: hulpmiddel voor makers van veranderingen in organisaties. M&O, Tijdschrift voor Management en Organisatie, 62 (3/4), 232-244.
• Hek, J.M. van ’t & Oss, L.H. van (2008). Robuustheid en taaiheid: over de grenzen tussen maakbaarheid en onveranderbaarheid van organisaties. M&O, Tijdschrift voor Management en Organisatie, 62 (3/4), 219-231.
• Zuijderhoudt, R.W.L. (1992). Principes van synergie en zelfordening: introductie van de chaostheorie binnen de organisatiekunde. M&O, Tijdschrift voor Management en Organisatie, 68 (4), 64-89. Vanwege zijn uniciteit werd het opnieuw gepubliceerd in 2014.
• Ruijters, M.W. (2017). Leren in verandering: over de lerende organisatie, professionele teams en goed werk. M&O, Tijdschrift voor Management en Organisatie, 71 (6), 73-88.