Digitalisering is voor mij van A naar B (volgens A): het gaat om verbeteren en efficiënter maken binnen bestaande kaders. Digitale transformatie is van A naar B (volgens B) of van van A naar Anders: het vraagt een mentale omslag waarbij bestaande structuren, processen en soms zelfs het hele organisatiemodel ter discussie staan.

De vier systemen van Otto Scharmer helpen om dit onderscheid concreet te maken (met dank aan Daniel Wolfs). In het autistische systeem overheerst een hiërarchisch organisatiemodel met top-down sturing en focus op behoud van de status quo. Het adaptieve systeem is nog steeds hiërarchisch van aard, maar met meer nadruk op aanpassing en efficiency; de veranderaanpak is planmatig en projectmatig. Het reflectieve systeem heeft een meer netwerkgerichte organisatiestructuur, waarin leren en zelforganisatie centraal staan; verandering wordt hier vooral vormgegeven via dialoog en gezamenlijke reflectie. Het generatieve systeem is platform- en ecosysteemgeoriënteerd, met open en co-creërende structuren; de veranderaanpak is transformationeel en experimenteel, gericht op het ontstaan van iets fundamenteel nieuws.

In mijn werk koppel ik deze systemen aan mijn metafoor van A naar Anders. Zo ontstaat een diagnose-instrument waarmee snel zichtbaar wordt of een organisatie vooral optimaliseert of daadwerkelijk transformeert:

Vergelijking met Puzzelen via B
Waar mijn A/Anders-model vooral helpt om te zien of een verandering optimaliserend of transformerend is, richt Van der Steen zich op hoe je beweegt in een complexe context. Bij Puzzelen via B werk je toe naar een nieuwe situatie, maar dat doelbeeld is onvolledig en veranderlijk. Je begint vanuit de principes van de toekomstige situatie, ook al is het huidige systeem nog dominant.

In mijn benadering ligt de nadruk op de mentale omslag en de systemische verandering die nodig is om naar Anders te gaan. In Van der Steens benadering ligt de focus op navigeren via een tussenpunt, waarbij het proces belangrijker is dan een vast eindbeeld. Het is puzzelen op een tafel vol stukjes van verschillende puzzels, waarbij het eindplaatje onbekend is maar de spelregels voor het leggen van de stukken wel helder zijn.

Het mooie is dat beide perspectieven elkaar aanvullen. Mijn A/Anders-metafoor helpt bepalen of transformatie überhaupt aan de orde is. Ze benoemt ook de valkuil: als je Anders te abstract houdt en geen concrete eerste stappen zet, loop je het risico dat het verhaal inspirerend blijft maar niet tot daadwerkelijke beweging leidt. Dat maakt het belang duidelijk van richting hebben, zonder het eindpunt dicht te timmeren.

Van der Steens Puzzelen via B vult dit aan met een pragmatische aanpak voor situaties waarin wel een richting is, maar het eindbeeld nog moet ontstaan. Zijn nadruk op handelen vanuit de principes van B helpt te voorkomen dat organisaties blijven steken in abstracties of oude logica.

Van A naar Anders vraagt het loslaten van lineair denken over verandering. Het is een leerproces waarin het vermogen om van richting te veranderen net zo belangrijk is als de bestemming. Organisaties die denken in termen van Anders moeten eerlijk kijken of ze daadwerkelijk buiten de logica van A opereren. Tegelijkertijd hebben ze wel een duidelijke richting nodig, om te voorkomen dat de reis verzandt in vaagheid en vrijblijvendheid.

Wanneer er wel een richting is, maar het eindbeeld nog vorm moet krijgen, biedt Puzzelen via B houvast om al handelend dat beeld verder te ontwikkelen. De kracht zit in de combinatie: gebruik het A/Anders-model om de noodzaak en aard van de verandering te bepalen, en gebruik Puzzelen via B om de route daarheen te navigeren in complexe, onvoorspelbare omgevingen.