De energietransitie is niet meer te stoppen. Zelfs Donald Trump kan haar niet keren, stelde Diederik Samsom met optimistische vastberadenheid in een interview met NRC dit voorjaar. De wereldwijde investeringen in hernieuwbare energie groeien exponentieel. Batterijen, zonnepanelen en wind op zee zorgen voor een zichtbare versnelling. China nadert het kantelpunt waarop het meer elektriciteit opwekt uit duurzame bronnen dan uit fossiele. De data stemmen hoopvol.

Tegelijk verhullen diezelfde data hoe weerbarstig de praktijk is. Regionale energiestrategieën worstelen met netcongestie, schaarse ruimte, ongelijkheid en bestuurlijke inertie, blijkt uit de essayreeks Nieuwe paden zoeken in transitietijd van het Nationaal Programma Regionale Energiestrategieën. De overgang van plannen naar praktijk verloopt traag en grillig. Er is sprake van systeemdruk, maar de contouren van het nieuwe blijven vaag. We bevinden ons in wat Derk Loorbach treffend de chaotische tussenfase of tussenruimte van transitie noemt: tussen het afbrokkelen van het oude en het nog fragiele ontstaan van het nieuwe.

Technologische versnelling, institutionele vertraging
Volgens de Brits-Venezolaanse econoom Carlota Perez bevinden we ons midden in de vijfde technologische revolutie: een digitale golf, aangedreven door netwerken, data en platformen, en gefinancierd door kapitaal dat zoekt naar schaal en rendement. In het publieke debat wordt deze ontwikkeling vaak aangeduid als de “vierde industriële revolutie”, een term afkomstig van het World Economic Forum, waarin AI, IoT en biotechnologie gelden als disruptieve krachten. Zelf spreek ik liever van de digitale transformatie van de samenleving.

Perez benadrukt dat technologie pas leidt tot brede maatschappelijke vooruitgang als ook instituties meebewegen: wetgeving, infrastructuur, onderwijs, eigendomsverhoudingen. Zolang die herpositionering uitblijft, wordt technologie geen hefboom voor vernieuwing, maar een versterker van het bestaande. In haar analyse fungeert AI dan ook niet als een op zichzelf staande revolutie, maar als versneller binnen de digitale golf. Een versneller die richting nodig heeft.

AI als sleuteltechnologie én structuurversterker
AI wordt steeds vaker gepresenteerd als sleuteltechnologie voor de energietransitie. Ze helpt om vraag en aanbod in balans te brengen, onderhoud te voorspellen, netten te optimaliseren en inefficiënties op te sporen. Ze maakt systemen slimmer, sneller, responsiever.

Maar AI is meer dan een tool. Ze is een structuurversterker: ze consolideert de logica waarin ze ontworpen en toegepast wordt. Zonder kritisch ontwerp versterkt AI bestaande paradigma’s van overconsumptie, extractie en technocratische besluitvorming. Ze optimaliseert wat al dominant is.

Die dominantie is niet alleen technologisch, maar ook economisch. Zoals Hans Stegeman stelt in zijn proefschrift Transforming Economics for Sustainability, is het huidige economische systeem zó ingericht dat het afhankelijk is van voortdurende groei zelfs als die groei de planetaire grenzen overschrijdt. Binnen dat systeem kan AI gemakkelijk worden ingezet als efficiëntieversterker, zonder dat de onderliggende aannames over welvaart, eigendom of ecologie veranderen. Dat maakt haar inzet risicovol als we werkelijk op systeemvernieuwing mikken.

Hier dringt zich de centrale paradox van dit essay op:

AI kan de energietransitie versnellen of juist verankeren in oude logica’s van groei en uitputting.

De keuze ligt niet in de technologie zelf, maar in het systeem waarin zij functioneert. Of, zoals Perez stelt: “Elke technologische revolutie vraagt om een nieuw institutioneel kader dat haar potentieel richting geeft.” En zoals Stegeman benadrukt: “Het systeem houden zoals het is, en denken dat dat goed gaat, ís een utopie.”

De status quo als vertrekpunt
De kritiek dat AI techno-determinisme is in een nieuw jasje wil ik in dit essay expliciet adresseren. Mijn analyse vertrekt níét vanuit het geloof dat AI de wereld zal redden, maar vanuit de observatie dat AI zich nu al verweeft met het energiesysteem – met of zonder kritische reflectie. De technologie is al in positie gebracht. Daarom is de vraag niet wat AI met ons zal doen, maar: wat doen wij met AI? Met welk doel, voor wie, en binnen welk normatief kader?

AI wordt pas een katalysator van de energietransitie als we haar inzetten voor systeemvernieuwing, niet voor systeembehoud.

Dat vraagt om een denksprong voorbij optimalisatie. Niet slimmer en sneller doen wat we al deden, maar de onderliggende aannames bevragen: over schaal, eigenaarschap, energiegebruik en over wat we überhaupt ‘intelligent’ noemen. Het vraagt ook om het loslaten van de structurele groeidwang waar Stegeman voor waarschuwt: de economische reflex van groei als basisvoorwaarde voor stabiliteit. Alleen dan ontstaat ruimte voor een regeneratieve benadering waarin technologie werkelijk bijdraagt aan duurzame systemen.

Opbouw van mijn essay
In het essay dat ik aan het schrijven ben, verken ik de rol van AI in de energietransitie vanuit verschillende lenzen en systeemniveaus. Ik begin met een beschrijving van wat ik onder AI versta, en waarom deze technologie juist nu zo’n dominante rol speelt binnen maatschappelijke en technologische transities.

Vervolgens richt ik me op de materiële realiteit van AI: de fysieke infrastructuur, de ecologische voetafdruk, de afhankelijkheid van CO₂-intensieve processen zoals datacenters en modeltraining, en de geopolitieke implicaties van grondstoffenverbruik.

Daarna bespreek ik de Jevons-paradox als structurele valkuil van efficiëntie-denken: waarom slimmere technologie zelden vanzelf leidt tot minder verbruik. Aansluitend introduceer ik de transformatie-matrix, een strategisch denkkader waarmee ik AI-toepassingen positioneer op basis van hun intentie en systeemniveau: van optimalisatie tot regeneratie, van operationeel tot strategisch.

Na deze analyse verbreed ik het perspectief naar vragen over governance, macht en ontwerp: wie bepaalt waarvoor AI wordt ingezet, en met welk mandaat? Welke waarden sturen de architectuur van de intelligente systemen die onze toekomstige energie-orde mee vormgeven?

Tot slot onderzoek ik de mogelijkheid om ánders te denken over intelligentie. Niet als abstracte rekencapaciteit, maar als iets relationeels, regeneratiefs, contextueels en meervoudigs. Want de energietransitie is te belangrijk om over te laten aan technologie alleen, maar technologie is ook te krachtig om níét actief te bevragen. Precies in die spanning zoek ik mijn richting.

Bronnen

• Derksen, M. (2025). AI in de energietransitie: voorbij optimalisatie.
• Loorbach, D. (2025). De energietransitie: waar zijn we nu? In Nieuwe paden zoeken in transitietijd. NP RES.
• NP RES. (2025). Nieuwe paden zoeken in transitietijd: Reflecties en inspiratie voor het werk in de energietransitie. Den Haag: Nationaal Programma Regionale Energiestrategieën.
• Perez, C. (2002). Technological revolutions and financial capital: The dynamics of bubbles and golden ages. Cheltenham: Edward Elgar Publishing.
• Samsom, D. (2025, mei 10). De energietransitie is niet meer te stoppen. Ook niet door Donald Trump [Interview]. NRC Handelsblad.
• Schwab, K. (2017). The fourth industrial revolution. Portfolio Penguin.
• Stegeman, H. (2024). Transforming economics for sustainability: From incremental to radical change (Doctoral dissertation, EUR).