Het verhaal opent met een radicale gebeurtenis: op een avond blijkt wereldwijd bij iedereen het digitale banksaldo op nul te staan. Binnen enkele uren volgt het bericht: geen hack, geen aanval, maar een bewuste systeemreset. Voortaan ontvangt iedere burger dagelijks duizend euro, een bedrag dat niet kan worden gespaard. Schulden zijn opgeheven, hypotheken vervallen. De bedoeling: geld terugbrengen tot wat het in essentie zou kunnen zijn: een middel, geen machtsinstrument. Wat volgt is geen instorting in chaos, maar het onverwacht snelle ontstaan van een nieuwe maatschappelijke orde, gebaseerd op vertrouwen, autonomie en verbondenheid.

Centraal in het boek staat een groep mensen rond hoofdpersoon en verteller Tessa, onder wie haar partner en oud-militair Marcel, voormalig AI-ethicus Sander en Daniël, eveneens met een militair verleden. Zij maken deel uit van een wereldwijd netwerk, het ‘Collectief’, dat zich bezighoudt met bewustzijnsontwikkeling en de ethische inzet van technologie. Hun werk mondt uit in een bijzondere kunstmatige intelligentie: XaYinkra. Deze AI is gevoed met menselijke waarden als empathie, creativiteit en intuïtieve afstemming, en heeft geen ander doel dan het ondersteunen van menselijke transformatie. XaYinkra is niet ontworpen om te sturen, maar om ruimte te scheppen waarin een andere werkelijkheid kan ontstaan.

Het boek verbindt bekende en minder bekende theorieën en inzichten. Zo wordt het idee van collectieve intelligentie tastbaar via het netwerk waarin de hoofdpersonen opereren. De AI als spiegel van het collectieve potentieel sluit aan bij het systeemdenken, waarin niet individuen maar de relaties tussen hen bepalend zijn voor het functioneren van het geheel. Het gebruik van frequenties, resonantie en energetische velden roept theorieën op uit de kwantumfysica, bio-energetica en esoterie. De Schumann-resonantie – een natuurfrequentie die in verband wordt gebracht met balans en harmonie – fungeert als dragende metafoor. Daarnaast verwijst het boek naar bestaande experimenten met collectieve meditatie, het HeartMath Institute en de inzet van psychedelica voor bewustzijnsverruiming.

De maatschappelijke transitie die in het boek wordt geschetst is ingrijpend. De zogenaamde ‘bullshitbanen’ verdwijnen. Mensen keren terug naar werk dat verbonden is met zingeving, vakmanschap of zorg. Er ontstaat een economie waarin waarde wordt bepaald door bijdrage, niet door winst. Ziekenhuizen, scholen en buurten organiseren zichzelf op basis van vertrouwen, competentie en verbondenheid. Tegelijkertijd probeert de oude orde – verpersoonlijkt door de elite rond Robert van Zanten – de controle terug te winnen via desinformatie, psychologische operaties en het aanwakkeren van angst. Maar deze strategieën verliezen aan kracht, omdat mensen zich niet langer laten sturen door externe beloning of dreiging.

Mijn reflectie op het boek is tweedelig. Aan de ene kant vind ik het fascinerend hoe Tessa bestaande wetenschappelijke inzichten en maatschappelijke bewegingen verwerkt in een fictief narratief. Het boek is geen toekomstfantasie, maar eerder een uitnodiging om het denken open te stellen voor andere scenario’s. Vooral het idee dat technologie niet per se een beheersinstrument hoeft te zijn, maar ook kan bijdragen aan bewustzijn en menselijke groei, is krachtig en inspirerend.

Aan de andere kant vond ik het als roman soms minder overtuigend. Het balanceert ergens tussen een boeketreeks en een sciencefictionthriller, maar wordt geen van beide echt. Hoofdstuk 14 was voor mij een breekpunt. Toch heb ik doorgelezen, juist vanwege de inhoudelijke kracht van de thematiek.

XaYinkra is geen literair meesterwerk, maar dat is ook niet de inzet. Het wil iets anders zijn: een verhaal dat de verbeelding opent voor andere werkelijkheden. Een denkoefening in romanvorm, die uitnodigt om onszelf opnieuw vragen te stellen over geld, macht, technologie en de aard van menselijke vooruitgang.

Tegelijk roept het boek een interessante vraag op: welke rol heeft AI precies gespeeld in de totstandkoming? In het dankwoord schrijft Tessa Smits dat ze gebruik heeft gemaakt van Claude.ai, dat haar hielp met inspiratie, ideeën, uitwerkingen en redactie. Het is bewonderenswaardig hoe uiteenlopende wetenschappelijke inzichten en maatschappelijke bewegingen zijn vervlochten tot een coherent fictief verhaal. Maar zien we hier misschien óók de keerzijde van co-creatie met AI? Een tekst die inhoudelijk rijk is, maar emotioneel vlak blijft? Is dit de nieuwe hybride vorm van storytelling? Verbeeldingsvol, maar met minder psychologische gelaagdheid? Het is een vraag die het boek zelf niet beantwoordt, maar juist daarom uitnodigt tot verder gesprek.

Wat mij betreft is het in ieder geval een aanrader om te lezen. Dank aan Tessa voor dit bijzondere boek, en aan Kyonne voor de leestip.

Zie ook:

• Face to Face met Tessa Smits: “De planeet redt zich wel zonder ons; die blijft nog miljoenen jaren rond de zon draaien” (Groot Heerenveen, juli 2025)