Knud Knudsen werd in 1832 geboren in Tyssedal (bij Odda), een plaatsje in de provincie Vestland in het westen van Noorwegen. Hij groeide op in een koopmansfamilie en verhuisde op jonge leeftijd naar Bergen, waar hij in de leer ging als winkelbediende. Zijn belangstelling verschoof al snel naar fruitteelt. Aan de rand van de stad begon hij een eigen kwekerij en verkocht jonge appelbomen aan boeren langs de westkust. Dankzij een beurs reisde hij naar Duitsland, waar hij zich verdiepte in landbouwtechniek én in aanraking kwam met de toen nog jonge kunst van de fotografie. Hij kocht een camera, maakte zijn eerste opnamen en raakte blijvend gefascineerd.

Terug in Noorwegen werkte hij vermoedelijk korte tijd als assistent van fotograaf Marcus Selmer. In 1864 opende hij een eigen atelier in Bergen. Aanvankelijk richtte hij zich op portretfotografie, maar al snel verschoof zijn aandacht naar het vastleggen van de stad en haar omgeving. Bergen was een knooppunt van buitenlandse reizigers, en Knudsen speelde daarop in. Hij begon systematisch landschappen, dorpen, infrastructuur en toeristische routes te fotograferen, vaak met het oog op verkoop aan reizigers en uitgevers. Zijn foto’s, gedrukt op albuminepapier, werden verkocht in boekhandels of als souvenirs. Hij werkte samen met reisorganisaties, de Noorse Turistforening en diverse uitgevers.

Knudsen maakte aanvankelijk gebruik van de natte plaat-techniek, waarbij een glasplaat ter plaatse geprepareerd, belicht en ontwikkeld moest worden. Hij reisde daarom met een donkere tent, chemicaliën en kisten vol glas. Vanaf de jaren 1880 schakelde hij over op droogplaten, die meer flexibiliteit boden, al veranderde zijn stijl nauwelijks. Hij bleef streven naar een evenwichtige compositie, met een voorkeur voor diagonalen, schaduwvlakken en rustige achtergronden. Veel van zijn foto’s tonen brede landschappen met een smalle boot, een persoon of een kar als schaalreferentie. Hij fotografeerde wegen, bruggen, spoorlijnen, hotels, markten en boerderijen – onderwerpen die in zijn tijd niet vanzelfsprekend als ‘fotogeniek’ golden.

Zijn werk beslaat het hele land: van Finnmark in het noorden tot het binnenland van Telemark. Hij legde samische families, vissers, kerkgangers en arbeiders vast, en maakte regelmatig reizen tussen de vroege jaren 1860 en 1900. Tijdens die tochten fotografeerde hij berghutten, gletsjers, bergpassen en toeristische paden. Deze foto’s zijn nauwkeurig te dateren en geografisch te volgen aan de hand van zijn unieke fotonummering. Ze verschenen in reisboeken, jaarverslagen van de Turistforening en werden tentoongesteld in binnen- en buitenland. Opvallend is dat hij sommige beelden als panorama’s produceerde, samengesteld uit meerdere glasplaten. Tijdens zijn reis naar Jotunheimen bijvoorbeeld, fotografeerde hij meer dan 220 beelden. Alleen al het glaswerk woog naar schatting 80 kilo.

Het fotografisch archief van Knud Knudsen omvat ruim 13.500 glasnegatieven en ongeveer 20.000 originele afdrukken. Deze collectie, bewaard door de Universiteitsbibliotheek van Bergen, is grotendeels gedigitaliseerd en online beschikbaar. Zijn foto’s worden nog altijd tentoongesteld, zowel in musea als in de openlucht, zoals wij ontdekten in Odda.

Een willekeurige selectie van Knudsens foto’s:

Bondhusbræ i Mauranger, Hardanger:

Knudsen fotografeerde de Bondhusbreen meerdere keren. Zijn beelden documenteren het gletsjerfront, smeltwater, moreneruggen en bezoekers in klederdracht. De foto’s maken veranderingen in het landschap zichtbaar, onder andere als gevolg van klimaatverandering. Vergelijk de foto hierboven maar eens met deze foto die ik afgelopen week maakte vanaf ongeveer dezelfde afstand tot de gletsjer.

Parti af Buerbræen, Odde i Hardanger:

Uit dezelfde omgeving is de Buarbreen dat een gletsjerlandschap laat zien met daarvoor een aantal mensen zodat je ook een idee krijgt van de omvang. Deze foto maakt ook onderdeel uit van de openluchttentoonstelling in Odda. Wij gaan de wandeling naar deze gletsjer nog doen, dus ik ben benieuwd hoe het er nu uitziet.

Låtefoss, Odde i Hardanger:

Låtefossen was in de 19e eeuw al een bekende toeristische bestemming. Knudsen fotografeerde de dubbele waterval vanuit verschillende hoeken. De afgebeelde foto, gemaakt tussen 1895 en 1905. Ook vandaag de dag is deze waterval nog erg populair, alleen het huisje op de berghelling staat er niet meer.

Opbrud til tindebestigning, Skjolden, Sogn:

In de late jaren 1880 legde Knudsen een bijzonder moment vast aan de oever van de Sognefjord bij Skjolden: de Britse alpiniste Margaret Sophia Green, geflankeerd door haar Noorse gidsen Halvor Halvorsen en Torgeir Sulheim. De foto markeert het begin van het georganiseerde, internationale bergtoerisme in Noorwegen én de rol van vrouwen daarin. Margaret Sophia Green (1850–1894) was een pionier. Afkomstig uit York en met klimervaring in de Alpen, reisde ze vanaf 1886 jaarlijks naar Noorwegen. In datzelfde jaar werd ze de tweede vrouw die de top van de Romsdalshorn bereikte, en twee jaar later stond ze als eerste vrouw op de Store Styggedalstind. Haar verslag A Visit to the Hurungtinder in 1888 werd gepubliceerd in het jaarboek van de Den Norske Turistforening. Een unicum voor een vrouw in die tijd. In 1890 trouwde ze met Knut Kvikne, de hoteleigenaar van het beroemde Kviknes Hotel in Balestrand. Ze vestigde zich daar, maar overleed al in 1894 aan tuberculose. Ter nagedachtenis liet haar man de St. Olafs Church bouwen, met daarin haar portret en het citaat: “The mountains shall bring peace.”

Støvlen i Lyngenfjord:

Opname van een houten huisje aan de Lyngenfjord, rond 1885. De foto toont een alledaags tafereel uit Noord-Noorwegen en illustreert het landelijke leven in die periode.

Parti fra Hardanger (Jenternes Pyntning ved Ankomsten til Kirken):

Foto uit 1871 van meisjes in traditionele klederdracht aan de fjord, vlak voor een kerkdienst. Vaak gebruikt in publicaties over Noorse volkscultuur.

Torget i Stavanger:

Knud Knudsen was een van de eerste fotografen die het stadsbeeld en het dagelijks leven in steden als Stavanger systematisch vastlegde. Hij richtte zich in Stavanger vooral op het centrum van de stad, met name het levendige Torget (de markt), de haven (Vågen) en karakteristieke gebouwen zoals de Valbergstårnet. Op veel van zijn foto’s zijn zeilschepen, robuuste havengebouwen en bedrijvigheid op de kade te zien. Zijn beelden tonen het stadsleven met paardenkarren, marktkramen, vissers, handelaars en inwoners in traditionele kleding. Ze geven een authentiek beeld van het leven in Stavanger in de periode 1870–1890. Persoonlijk vond ik Stavanger, de derde grootste stad van Noorwegen, een van de leukste steden die wij hebben bezocht. Kan uiteraard ook te maken hebben gehad met feit dat het heerlijk weer was en wij er waren tijdens het jaarlijkse Gladmat festival (een soort van foodfestival).

Vossebanen (ca. 1880–1883):

Tussen 1880 en 1883 legde Knudsen de aanleg van de Vossebanen vast, een smalspoorlijn van 86 kilometer tussen Bergen en Voss, die in 1883 werd geopend. Het was de aanleg van een van de eerste spoorlijnen in West-Noorwegen. De aanleg was technisch bijzonder uitdagend. Het traject voerde door steile fjordwanden en langs rivieren, en vereiste de bouw van 52 tunnels en 15 stations. Arbeiders werkten vaak hangend in touwen aan rotswanden of op stellages die in het bergmassief waren verankerd. Voor het uitgraven van de tunnels werden explosieven gebruikt, waarbij men soms in boten moest vluchten voor vallend gesteente.

Foto-Knud på Smelteverket:

Zoals eerder beschreven, sinds 2015 is er dus in Odda een permanente openlucht-tentoonstelling te zien met afdrukken van Knudsens foto’s. De tentoonstelling bevindt zich op het terrein van het voormalige Odda Smelteverk en verbindt zijn historische beelden met het industriële verleden van de regio. Mocht je in de buurt zijn, zeker even kijken.

Knudsens foto’s laten niet alleen het landschap zien, maar ook hoe Noorwegen tijdens de industriële revolutie eind 19de eeuw veranderde. Hij legde de aanleg van wegen, bruggen en spoorlijnen vast, evenals de opkomst van industrie en toerisme. Zijn werk vormt daarmee een interessant beeldarchief van een land in ontwikkeling.

Bronnen

• Knud Knudsen (Wikipedia)
• Knud Knudsen Archief, Marcus (het portaal van de Bijzondere Collecties van de Universiteitsbibliotheek van Bergen)
• Heiselberg, M. (z.d.). Fotograf Knud Knudsen (pdf). Seksjon for Spesialsamlinger, Universitetsbiblioteket i Bergen.
• Knud Knudsens fotografiske arkiv (UIB)
• Fotograf Knud Knudsen i Jotunheimen 1877 og 1890 (pdf) (UIB)
• Gjesvik, T. (2018). Fotograf Knud Knudsen: Veien, reisen, landskapet (Oslo, Museumsforlaget).
• Knud Knudsen (fotograf) (Store Norske Leksikon)