Het kan bijna geen toeval zijn, maar gisteren stuitten we in Stavanger (Noorwegen) op een buitenexpositie getiteld En Samling Bønner (A Collection of Prayers), van de Noorse documentairefotograaf Marie von Krogh. Haar foto’s tonen mensen die, ieder op hun eigen manier, ruimte maken voor verstilling en reflectie. Von Krogh onderzoekt waar het gebedsleven zich vandaag de dag nog manifesteert in Noorwegen, een land dat bekendstaat als seculier, gelijkwaardig en gelukkig. Maar ook daar sluiten kerken, verdwijnen traditionele gebedsruimtes en verschuift zingeving naar nieuwe domeinen: influencers, zorg-instellingen, buurthuizen, natuurkampen. Via QR-codes hoor je hun stemmen. Sommigen richten zich tot God, anderen tot iets onbenoembaars.

De beelden laten zien dat het gebed niet verdwenen is, maar een andere vorm heeft gekregen. De behoefte aan verbinding, troost en betekenis bestaat nog altijd. Alleen niet langer vanzelfsprekend binnen de muren van de kerk.

Die gedachte sluit aan bij wat filosoof en schrijver Stine Jensen deze week schreef in haar NRC-column Bidden? Laat ons in leraren investeren. Ze beschrijft hoe jongeren en schrijvers zich opnieuw tot religie wenden. Niet omdat ze God hebben teruggevonden, maar omdat geloof structuur en troost biedt in een onzekere wereld. Toch plaatst ze daarbij een kanttekening. Als gelovigen zeggen dat hun geloof hen gelukkig maakt, zegt dat vooral iets over hun overtuiging — niet over wat niet-geloven betekent. Juist seculiere landen als Noorwegen en Nederland staan immers al jaren bovenaan de lijstjes van gelukkigste samenlevingen. Misschien, suggereert Jensen, maakt niet-geloven óók gelukkig.

Wat haar stoort, is dat ongeloof vaak wordt weggezet als leeg of zinloos. Terwijl ook buiten religie ruimte is voor bezieling en betekenis. Ze verwijst naar filosoof Alain de Botton, die stelt dat het belangrijker is om te leren omgaan met het leven zoals het is, dan voortdurend geluk na te jagen. Die houding vind je niet alleen in kerken, maar ook in het onderwijs, in de kunsten of in de natuur. Ook daar kan iets ontstaan dat lijkt op bidden: aandacht, hoop en verbondenheid.

Ook Spinoza, die eeuwen geleden al nadacht over deze zoektocht, kwam deze week toevallig voorbij in de Geschiedenis Inside-podcast die we beluisterden. Voor hem, de radicaal seculiere denker uit de zeventiende eeuw, was God geen wezen buiten de wereld, maar de wereld zelf. Zingeving lag niet in gehoorzaamheid aan geboden, maar in het begrijpen van de natuur, de mens en diens passies.

Voor Spinoza was vrijheid het vermogen om te denken, om onszelf te begrijpen, om geen slaaf te blijven van angsten of verlangens. Een ethiek zonder gebod, maar vol verantwoordelijkheid. In zekere zin biedt zijn werk de blauwdruk voor een seculiere spiritualiteit: een vorm van aandacht zonder dogma.

Het raakt aan iets fundamenteels dat we dreigen te vergeten in een wereld vol technologie en procedures: mensen zijn betekeniszoekende wezens. Niet alleen in crisismomenten, maar ook in het dagelijks bestaan hebben we plekken nodig waar we geraakt mogen worden. Door taal, door schoonheid, door stilte.

Het onderwijs kan zo’n plek zijn, zoals Jensen laat zien in haar verwijzing naar de film The Teacher Who Promised the Sea. Daarin laat een leraar in een Spaans bergdorpje zijn leerlingen dromen van een zee die ze nog nooit hebben gezien. Zonder kruis aan de muur. Met boeken, aandacht en verbeelding. Ook dat is een vorm van bidden. Ik heb de film nog niet gezien, maar hij staat nu op mijn lijstje.

Wat deze voorbeelden gemeen hebben, is een verlangen naar ruimte. Ruimte om stil te zijn, om te luisteren, om te leven met vragen in plaats van antwoorden. Dat kan in een gebed zijn, maar ook in kunst, cultuur of natuur. Voor sommigen is dat een concert of een museum, voor anderen een wandeling in het bos. Voor mij persoonlijk is dat de (bijna) dagelijkse wandeling. Voor mijn vrouw is dat de dagelijkse meditatie en journaling.

Misschien is dat wat we in deze tijd opnieuw moeten leren herkennen: dat bidden niet altijd religieus hoeft te zijn. Dat bidden ook kan betekenen: aandacht geven. Even aanwezig zijn. Iets voelen zonder het te hoeven begrijpen. In de stilte waarin de wereld even niet hoeft te spreken. En dat juist daar, in die ruimte van stilte en aandacht, iets oplicht dat we betekenis noemen.