Twee manieren van kennen

Matthijs Schouten verwijst in het gesprek naar het werk van de Belgische filosoof en sinoloog Ulrich Libbrecht, die een comparatief filosofisch model ontwikkelde om verschillende denksystemen wereldwijd te begrijpen. Centraal daarin staan twee fundamentele manieren waarop mensen de wereld kunnen kennen: via onderscheiden en benoemen, en via ervaren en verbinden.

Het eerste model is gebaseerd op zintuiglijke waarneming, verstand en taal. Dit is het model waarin we leren om de wereld op te delen in entiteiten: “Papa ziet er anders uit, mama ruikt anders, klinkt anders… Huis, boom, vlinder, straat, auto.” Dit onderscheidingsdenken vormt de basis van wetenschap, technologie, economie en beleid. Het leidt tot hiërarchieën, causaliteit en systematisering. Zoals Schouten opmerkt: “Zo doen we zaken, zo bouwen we bedrijven op, zo doen we ons financieel systeem. Model 1.”

Het tweede model richt zich op de directe, ervaringsgerichte relatie met de wereld. Hier gaat het om betrokkenheid, om het gevoel van in de wereld zijn, zoals Heidegger het beschreef. Schouten illustreert dit met de zin: “Wanneer mijn geliefde glimlacht, gaat de zon op.” Dit is geen rationele uitspraak, maar een poëtische uitdrukking van verbondenheid. Volgens Libbrecht (en Schouten) zijn beide modellen altijd in ons aanwezig. Het probleem is dat onze samenleving vrijwel uitsluitend op model 1 leunt, terwijl model 2 naar de marge is verbannen: “Dat doe je maar in het weekend als je in de tuin wandelt.”

Deze scheefgroei verklaart voor Schouten waarom we ondanks alle kennis over de ecologische crisis tóch doorgaan alsof er niets aan de hand is. We weten wel dat we deel zijn van een ecosysteem, maar we ervaren het niet, voelen het niet: “Het zit nog niet in onze huid en in onze buik.”

Verandering, stelt hij, kan alleen van binnenuit komen. Vanuit een gevoel van liefde, betrokkenheid en verwondering. Niet door data of regels, maar door de ervaring van verbinding: “Wanneer je je zorgen maakt om iets waar je van houdt, dan doe je wél wat.”

Reflectie

Rik noemt de draaidag met Matthijs Schouten een dierbare dag in zijn leven. De ontmoeting heeft hem duidelijk geraakt, niet alleen inhoudelijk, maar ook persoonlijk. Schouten wordt door hem beschreven als “één van die Wodanseiken”, een mens met wortels in vele richtingen, voedend met wijsheid en bezieling. Voor Rik werd duidelijk dat de boodschap van de film niet simpelweg over biodiversiteit gaat, maar over geestelijke en morele herverbinding.

Tijdens een korte vakantie in Tirol met zijn zoon zag hij met eigen ogen het verschil tussen landbouwnatuur in Oostenrijk – “vol leven” – en de situatie in Nederland – “op sterven na dood”. Zijn zoon merkte het zelf ook op: “Papa, bij iedere stap die ik zet zie ik weer een nieuwe kever.” Die spontane verwondering benadrukte voor Rik de urgentie: kinderen in Nederland groeien op in een landschap waar de rijkdom van leven grotendeels verdwenen is. En dat is geen natuurwet, maar een gevolg van keuzes.

Tussen Lofoten en Veluwe

Tijdens ons verblijf deze week in Myrland, een afgelegen vallei op de Lofoten in Noorwegen, ervaar ik iets wat aansluit bij de woorden van Matthijs Schouten en Rik van der Linden. Doordat de enige toegangsweg naar Myrland tijdelijk is afgesloten, is het hier stiller dan ooit. Geen verkeer, geen toeristen, alleen de natuur zelf. Het is voorjaar, en dat merk je aan alles: lammetjes in de bergweiden, een nest jonge bonte kraaien in de boom naast ons vissershuisje, scholeksters en wulpen die heen en weer vliegen, meeuwen die tussen het gras hun nesten verbergen. Iedere ochtend en avond maak ik een wandeling door de vallei en weet inmiddels precies waar welke vogel broedt, en hoe de planten en bloemen rondom ons huisje zich ontwikkelen. Alles ademt leven en dat voelt vanzelfsprekend.

In Nederland wandel ik (bijna) dagelijks door de stadsparken van Arnhem of op de Veluwezoom. Maar daar is inmiddels de echte stilte verdwenen. Waar ik ook loop op de Veluwe, in de vroege ochtend hoor ik het verkeer van de A12 of de A50. De natuur voelt er eerder als een decor dan als een levende gemeenschap. Wat ik ervaar, bevestigt wat Schouten beschrijft: zonder de directe ervaring van verbondenheid verliest het leven om ons heen zijn vanzelfsprekende betekenis. En daarmee verliezen we ook de innerlijke drijfveer om het te beschermen.

Conclusie

Het gesprek tussen Matthijs Schouten en Rik van der Linden legt wat mij betreft de vinger op een fundamenteel tekort in de westerse benadering van de wereld: we kennen haar wel, maar we zijn haar kwijtgeraakt. De rationele kennis van model 1 heeft ons vooruitgang gebracht, maar is niet in staat ons te laten voelen wat echt van waarde is.

Wat nodig is, is het herstel van model 2: het vermogen om te ervaren, te verwonderen, lief te hebben. Niet als vervanging van de ratio, maar als noodzakelijke tegenhanger. Dat kan alleen als we tijd en ruimte maken voor stilte, voor kunst, voor verhalen en voor de directe ontmoeting met het leven om ons heen.

Ik zie uit naar de documentaire Een gemeenschap van leven, die tijdens het Wildlife Film Festival Rotterdam (WFFR) in première gaat. Nogmaals dank, Rik en Matthijs, voor jullie mooie en belangrijke boodschap!