In aflevering 9 van de podcastserie Nieuw, Wijs Leiderschap van Comenius gaat Monica Bakker in gesprek met Jaap Voigt: voormalig aardwetenschapper, olympisch hockeyer, organisatieadviseur en schrijver van het boek Leven en werken in het ritme van de seizoenen.
Op 83-jarige leeftijd blikt Jaap terug op een rijk leven waarin hij steeds dichter tot de essentie van zijn bestaan komt. Zijn vertrekpunt is de ervaring dat ons leven steeds verder van het natuurlijke ritme afraakt. Van hollen naar stilstaan, van in de file staan naar 120 rijden, van enorme haast naar plotselinge vertraging. In dat spanningsveld ontdekte hij de kracht van leven met het jaarritme.
De aanleiding voor zijn zoektocht ligt eind jaren negentig, begin jaren 2000, toen Jaap voelde dat hij niet meer ‘organisch’ leefde. Hij had ideeën genoeg, maar ze kwamen niet tot rijping. “Ik joeg elk idee achterna tot ik er moe van werd,” zegt hij. “Ik had geen bedding.” Die bedding vond hij in het observeren van de seizoenen, maand na maand, jaar na jaar, samen met groepen mensen. Ze ontwikkelden een taal om hun beleving per maand te verwoorden. Zo ontstond het boek, maar vooral: een levenshouding.
Centraal in het gesprek staat het onderscheid tussen drie vormen van tijd die ons leven mede bepalen: lineaire, cyclische en verticale tijd.
De lineaire tijd is de kloktijd — gericht op doen, plannen, controleren en produceren. Jaap heeft ook wel over de horizontale wereld of horizontale tijd. Het is de tijd van het ik, van vooruitgang en meetbaarheid. Maar volgens Jaap is deze tijdsbeleving in onze cultuur doorgeslagen: we willen steeds meer in steeds minder tijd, raken de natuurlijke cadans kwijt en verliezen daarmee het vermogen tot verwerking. “De stilte is het grootste slachtoffer van onze cultuur,” zegt hij. Mensen belanden volgens hem in een toestand van ‘overexpansie’, zonder rust of bezinning. Burn-out en eenzaamheid ziet hij als symptomen van deze structurele verstoring.
Als tegenbeweging wijst hij op de cyclische tijd: het ritme van de seizoenen, waarin elke fase — van ontkiemen tot sterven — een eigen functie en betekenis heeft. De lente staat voor opbouw, de zomer voor bloei, de herfst voor rijping en oogst, en de winter voor terugtrekking en verdieping. Tussen 25 december en 6 januari situeert Jaap een ‘stiltezone’, waarin het oude jaar is uitgeademd en het nieuwe nog niet is begonnen. In die tussenruimte kan zich een subtielere stroom aandienen. “Je wordt beademd,” zegt hij, “alsof het leven door je heen ademt in plaats van andersom.”
Daarnaast spreekt hij over de verticale lijn: een tijdsdimensie waarin je niet handelt, maar afstemt. Hier gaat het niet om effect of controle, maar om verbinding met wat groter is dan jezelf. Inspiratie, mysterie, liefde — die ontstaan niet op commando, maar verschijnen als je stil wordt en ontvankelijk durft zijn. In de verticale tijd verdwijnt de vraag; wat overblijft is aanwezigheid.
Ritme is daarbij niet slechts een natuurlijk gegeven, maar een oefening in bewustzijn. “Als je stil bent, dan komt een probleem vanzelf weer op. Maar je kunt het leren parkeren. En als je terugkomt, zie je het vaak in een ander licht.” Zo omschrijft hij het proces van onthechten: niet het onderdrukken van gedachten, maar het temmen van de onrust.
In het gesprek worden ook maatschappelijk-politieke reflecties verweven. Jaap spreekt over conflicten in de wereld als tekenen van onverwerkte collectieve rouw. De oorlog in Oekraïne en het conflict tussen Israëliërs en Palestijnen noemt hij als voorbeelden van langdurige cycli van pijn en geweld die niet zijn verwerkt, mede omdat er geen ruimte is voor stilte en bezinning. Hij maakt een indringend onderscheid tussen “yang-kwaad” (grensoverschrijdend, vernietigend) en “yin-kwaad” (nalatend, wegkijkend), en stelt dat beide vormen van kwaad in onze tijd permanent afwisselen en verwarring scheppen.
Leiderschap komt aan bod als een rijpingsproces. In de herfst van het leven is het niet langer de bedoeling om te groeien in expansie, maar in diepte en worteling. “Groei is niet meer: kijk eens hoeveel. Groei is: ga dieper.” Rijpheid betekent volgens Jaap dat je je overgeeft aan wat er is, zonder te willen controleren. Dat geldt niet alleen voor leiders, maar voor ieder mens.
Het gesprek eindigt met een verhaal over liefde, waarin een man en een vrouw hun kostbaarste bezit opofferen om de ander te verrassen. Daardoor lijken hun geschenken in het horizontale vlak betekenisloos. Maar juist daarin ontvouwt zich de werking van liefde in de verticale dimensie: niet het resultaat telt, maar de intentie, de resonantie. “Het lijkt zinloos,” zegt hij, “maar juist daarin gebeurt iets.”
Een mooi en troostrijk gesprek dat laat zien dat we als samenleving niet alleen sneller en productiever moeten worden, maar opnieuw moeten leren leven met het ritme van de tijd. Niet alleen organisch of spiritueel, maar ook maatschappelijk. Leiderschap vraagt niet om versnelling, maar om vertraging, rijping en overgave. En wie de stilte toelaat, ontdekt misschien dat de meest wezenlijke dingen zich niet laten maken, maar zich aandienen op hun eigen tijd. Zoals de seizoenen. Zoals wijsheid. Zoals liefde.
Zie ook mijn eerdere blogs over Jaap Voigt:
