Oorspronkelijk waren universiteiten bedoeld als plekken van intellectuele en maatschappelijke vernieuwing. Maar volgens Scharmer zijn ze steeds meer instellingen geworden die bestaande machtsstructuren en privileges in stand houden. Tegelijkertijd blijkt uit onderzoek dat tweederde van de wereldbevolking bereid is offers te brengen voor bijvoorbeeld het klimaat, maar zich machteloos voelt om werkelijk iets te veranderen. Die kloof tussen weten en doen, tussen intentie en impact, moet volgens Scharmer juist door het onderwijs worden overbrugd.

De kern van zijn betoog is dat we de universiteit radicaal anders moeten gaan zien: niet langer als een plaats waar kennis wordt overgedragen, maar als een levend innovatie-ecosysteem waarin leren, innoveren en regenereren centraal staan. Dit vraagt om een totaal andere manier van onderwijs geven – niet gericht op het verleden, maar op het aanvoelen en mede vormgeven van de toekomst terwijl die ontstaat. Dat proces noemt hij presencing – een combinatie van presence (aanwezig zijn) en sensing (aanvoelen), waarbij we leren handelen vanuit de toekomst die zich aandient.

In zijn essay richt Scharmer zich onder meer op de beperkingen van traditioneel onderwijs, vooral binnen management- en technische opleidingen. Volgens hem overschatten we daar drie dingen: kennis, comfort en actie. En we onderschatten juist hun tegenhangers: niet-weten, ongemak en stilte. Toch zijn het juist die kwaliteiten die essentieel zijn voor leiderschap en systeemverandering. In een wereld waarin kunstmatige intelligentie razendsnel bestaande kennis kan combineren, wordt het unieke menselijke vermogen om vanuit onzekerheid iets nieuws te creëren steeds belangrijker.

In het overzicht van zeven sociale leiderschapspraktijken voor het cultiveren van een vruchtbare social soil – de sociale bodem voor transformatief leren – laat Scharmer zien hoe deze praktijken samenhangen met drie niveaus van leren en handelen. De wortels van de universiteit staan symbool voor deze bodem: de diepere laag waarin relaties, bewustzijn en collectief leren samenkomen. Die bodem wordt gevoed door wat hij social middleware noemt: een combinatie van innerlijke praktijken en sociale infrastructuren die het mogelijk maken om diepgaand te leren en te handelen.

Via deze middleware krijgen studenten toegang tot essentiële bronnen van transformatie: stilte (non-action), ongemak (discomfort) en niet-weten (not-knowing). De zeven leiderschapspraktijken – waaronder luisteren, co-sensing, generatieve dialoog, co-imagining en co-governance – faciliteren een ontwikkeling in bewustzijn die wordt gedragen door drie fundamentele vermogens: een open geest (open mind – nieuwsgierigheid), een open hart (open heart – compassie) en een open wil (open will – moed). Deze ontwikkeling leidt tot drie niveaus van action learning: van partial agency (participatie binnen bestaande kaders), via expanded agency (actief mede vormgeven), tot regenerative agency (handelen vanuit systemisch en creatief leiderschap).

Een ander kernbegrip in Scharmers benadering is dat van vierde-persoonskennis. Dit gaat verder dan subjectieve (eerste persoon), intersubjectieve (tweede persoon) of objectieve (derde persoon) vormen van weten. Vierde-persoonsweten verwijst naar een collectieve, zelfoverstijgende vorm van bewustzijn waarin creatieve potentie door mensen heen stroomt, in plaats van van hen afkomstig te zijn. Volgens Scharmer is deze vorm van weten essentieel om leeromgevingen te creëren die niet alleen kennis overdragen, maar daadwerkelijk bijdragen aan systeemverandering en regeneratie.

Tegelijkertijd benadrukt hij dat dit alles alleen kans van slagen heeft als het wordt ondersteund door een robuuste laag van de eerder genoemde social middleware: netwerken, samenwerkingsverbanden en fysieke of virtuele ruimtes waarin leren, reflectie en collectieve actie daadwerkelijk kunnen plaatsvinden. Voorbeelden hiervan zijn initiatieven zoals u-school van het Presencing Institute, Impact Hubs en Teach for All. De grote vraagstukken van deze tijd – zoals klimaatverandering, kunstmatige intelligentie en sociale ongelijkheid – vragen om universiteiten die niet alleen kennis reproduceren, maar actief bijdragen aan maatschappelijke transformatie.

Met dit essay levert Scharmer niet zomaar kritiek op het bestaande systeem, maar een uitnodiging tot radicale verandering van het hoger onderwijs. Het is geen beleidsnota, maar een richtingswijzer voor een ander type beschaving. En het is een oproep aan universiteiten om hun rol opnieuw te definiëren – niet als instituten van reproductie, maar als katalysatoren van systeemvernieuwing.

In dat licht kijk ik ook uit naar het nieuwe, binnenkort te verschijnen boek van Otto Scharmer en Katrin Kaufer: Presencing: 7 Practices for Transforming Self, Society, and Business. Een gids voor systeemtransformatie die zeven praktische werkvormen bundelt voor collectieve verandering, ondersteund door verhalen van pioniers en changemakerswereldwijd. In een tijd van crisis ontstaan wat Scharmer noemt eilanden van coherentie – kleine, lokale initiatieven die samen het begin vormen van een nieuwe planetaire beweging. Dit boek belooft een gids te zijn voor iedereen die via generatief luisteren, presencing en ecosysteemleiderschap wil bijdragen aan een toekomst van verbondenheid en bloei. Ik ben benieuwd en zet het alvast op de leeslijst!